Қазақстандағы фотография саласы туралы сөз қозғағанда Асылхан Әбдірайымұлының есімі бірден ауызға ілігеді. Түрлі іс-шаралардың барысында мойнына фотоаппаратын асынған, жылы жүзді осы кісіні жиі кездестіруге болады. Сұхбат барысында фотоөнердің елімізде неге кеш дамығанын, ынталы жастар көп болғанымен, оларға жөн сілтеп, бағыт берер орталықтар мен ұстаздардың жоқ екенін ашына отырып, алға тартты. 

– Асылхан аға, қазір фототілшіліктен гөрі, ұстаздық қызметке көбірек мойын бұрған секілдісіз?
– Сабақ беріп келе жатқан 7 жыл ішінде түйгенім – білмейтінім әлі көп екен. Әрине, өзімнің жоғары білімім, көрген-білгендерім, тәжірибем бар. Әдетте, сабақты бастар алдында фотографияның тарихы, фотоапарат­тың түрлері, ішкі құрылысы, құрал-жабдықтары, одан кейін барып фотографияның жанрлары, содан кейін экспозициясына тоқталамын. Экспозиция – суреттің сапасы үшін жарықтың дұрыс қойылуы. Жыл сайын 2, 3 курстарға «Фотожурналистика шеберлігі» сабағынан қазақ және орыс тілдерінде дәріс беремін.
– Елімізде фотографтардың басын қосатын алқалы жиындар, фотофес­ти­валь­дер өткізіліп тұра ма?
– Қазақстанда тұңғыш рет EXPO – 2017 халықаралық көрмесі аясында халықаралық фотофестиваль өткізілді. Мұндай бұрын-соңды болмаған. Шара Мәдениет және спорт министрлігінің қолдауымен жүзеге асты. Әлемнің әр түкпірінен жиылған фотографтар әр топқа бөлініп, экспедицияларға шығып келген. Маған Ұлытау жеріне бару бұйырған екен. Кейін суреттеріміз ауқымды көрме барысында көпшілік назарына ұсынылды. Жазда Қытай­дың Тарбағатай ауданы Дүрбілжің мекенінде «Суреттер сөйлейді» атты іс-шараға қатыстық. Былтыр ашылған «Алтай қазақ этнофотография қоғамының» ұйытқы болуымен қатысу­шы­лардың суреттері талқыға түсіп, мамандар пікір айтты. Мұндай пайдалы шараға Оралдан Раф­хат Қалелов, Түркістаннан Нақып Шынтемір, Алматы­дан Айбек Келімбетов деген жігіттерді алып барғанмын. Ол жігіттердің суреттері де топқа түсті.
– Жалпы, біздің елдің фотоөнер тарихы қай кезден бастау алады?
– Ұлытауға барған сапарымда Ресейдің фотография тарихын зерттеп жүрген Ирина Чмырева деген маманмен таныс­тым. Ол кісі Ресей өнер академиясының аға ғылыми қызметкері болып еңбек етеді екен. Ол менен «фотографияның шығу тарихы бойынша қандай дәрістер беріп жүрсіз» деп сұрады. Негізінде, 1839 жылы фотография Францияда пайда болып, сол жылы Ресейге келіп үлгерді, ал 1841 жылы Жәңгір хан Оралға Ресейден фотограф шақырып, өзінің нөкерлерімен суретке түсті. Осыдан соң, бірнеше жыл бойы үзіліс болып қалады. 1901 жылы Шәңгерей Бөкеев Николай II патшаның қолынан фотоаппаратты сыйға алған. Сонда салыстырсақ, менің берген тарихымда 1841-1901 жыл аралығында 60 жыл бойы үзіліп қалады. Осы ретте Ирина маған «Очерки по истории российской фото­графии» деген кітап сыйлады. Онда фото­графияның бүкіл тарихы жазылған. Енді 60 жылдағы үзіліп қалған тұста фото­графияның Қазақстанға қалай әсер еткенін өзімнің дәрістеріме қосып, толықтыратын боламын. Осындай шара­ларға қатыс­қанымның пайдасы ұстаздық қызметіме тиіп жатыр.
– Қарапайым сұрақ қойғым келеді: фотография деген не?
– Фотография – бірінші кезекте адамды өзіне қарату керек, сосын ой салу керек, содан кейін қуанту керек немесе жылату керек. Мұндай жақсы фотолар «Ойлау. Түсіру. Жеткізу» теориясы арқылы туындайды. Кез келген кәсіби фотошы үш сұраққа жауап беруге дайын болу керек: Немен түсірдің? Қалай түсірдің? Неге түсірдің? «Немен түсірдің?» деген кезде «ұялы телефон пайдаландың ба, әлде кәсіби фотоаппаратқа жүгіндің бе?» деген сұрақ қойылып тұр. «Қалай түсірдің?» деу әрине, түсінікті, «жарықты қалай пайда­ландың, фонды қалай таңдап алдың?» дегенге саяды. Үшінші сұрақ сенің сол сурет арқылы не айтқың келгеніңе жауап бола алады. Нағыз фотошы суретті түсірмес бұрын осы сауалдарға жауап тапқаны абзал. Фотосуреттің мықты шығуының фотоаппаратқа байланыстылығы – 25 пайыз, техниканы меңгеруі де – 25 пайыз, ал композиция, ой – бұл 50 пайыз. Жалпы, фотоөнер үш жанрға бөлінеді: деректі, көркем, техникалық деп. Фотоның адамзат тарихында ойнайтын рөлі өте жоғары. Қазіргі күні көптеген жастар көркем фотомен айналысып жүр. Деректі фотомен айналысушылар аздау. Деректі фото дегеніміз – қоғамдағы ірі оқиғалар, түрлі құбылыстар, ұлттық салт-дәстүр.
– Фотоөнермен кәсіби айналысқаннан бері қаншалықты деңгейде өстіңіз, өз бойыңыздан қандай даму байқадыңыз? 
– 27 жыл осы салада жүргеніме қара­мастан, әлі де болса бір-екі оқу орнын оқып алғым келеді. Себебі, бұл сала бізде кенже дамыды. Бұрын мектептер де, ұйымдар да болды, бірақ бәрі орысша еді. Сосын да менің көп уақытым орыс тілінен қазақ тіліне аударумен кетіп қалатын. Тәжірибені солай жинадым. Ендігі арманым – қазақ жастары аудармаға уақыт кетірмей, таза қазақ тілінде фотографияны меңгеріп шықса, заманауи жетістіктермен қаруланса деймін. 2014 жылы «Қазақ университеті» баспасынан «Фотожурна­лис­тика» деген оқу құралы кітабымды шығардым. Тұңғыш қазақ тіліндегі фото­графияға арналған кітап. Ылғи айтып келе жатырмын, мен не филолог, не фото­графияның жоғары білімдерін оқып шыққан маман емеспін, менің бұл жерде тек осы күнге дейінгі жиған-тергендерім ғана ұсынылып отыр. Оның әртүрлі жанр­лары бойынша, Қазақстанның фотоөнер тарихына қатысты кітаптарды шығаруға тіл мамандары да атсалысса құба-құп.
– Қазір бізде баспасөзге кәсіби мамандарды ұсынатын мектеп демей-ақ қояйық, тым құрыса апталық, айлық сыныптар, курстар да жоқ па сонда?
– Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде ғана оқы­ты­лып жүр. Оның өзінде таңдау пәндерінің қатарында. Алдағы уақытта негізгі пәндер қатарына кіргізілсе, кейін дипломға да жазылса «фотожурналист» деп, бұл жауап­кершілікті арттырушы еді.
– Сіз айналысқан деректі фотолардың басын қосып, көрме өткізуге бола ма?
– Әуелі фотоларымды жинақтап, альбом етіп шығарсам деймін. Суреттің уақыты өткен сайын құны арта түседі. Ардагер фотографтарымыз түсірген 40-50 жыл бұрынғы ескі суреттер қазір сұранысқа қатты ие. Адам соларды көргісі келеді. Сол үшін мұрағатты сақтау керек. Деректі тарихи фотолар – келер ұрпақ үшін үлкен құнды мұрағат. Америкада Ақ үйде 5 миллионға жуық тарихи суреттердің жинақталған қоры бар екен. Олар да босқа жинап жатқан жоқ, пайдасы бар екенін біліп тұр. Ақ үй жыл сайын «Жыл фото­графы» деген атақты жариялап, табыс етіп отырады. Бұл да фотографтарға үлкен дем беріп, мотивация сыйлайды.
– Өзіңіздің жеке қорыңызда қанша фотоаппарат бар, қазір қандай түрін қолданып жүрсіз?
– Кезіндегі «Зенит», «Сменалар» ауыр темірден жасалған салмақты құрылғылар еді. Қазіргі фотоапараттарға сол ескі құрылғылардың әйнеккөздерін (объектив) салады. Себебі, ескілердің материалы пластмасса емес, сапалы. 2003 жылы Canon 30d деген сандық фотоаппаратты алып қолдана бастадым. Одан соң, Nikon-мен түсірдім, қазіргі сәтте қолымда Canon 7d деген фотоаппарат. Өз басым, фотоқұрыл­ғыны жиі ауыстырмаймын. Оның есесіне өз ойыңды, өз шығармашылығыңды жетіл­дірген абзал.
– Әңгімеңізге рақмет.

Сұхбаттасқан 
Абай АЙМАҒАМБЕТ

aikyn.kz