Фурқат. Диуандар (ғазал)

Шағатай тілінен аударған — ақын, АҚШ Авторлар гильдиясының мүшесі Сүндет Сейітов. 

Ол — «Ұмытпас» жыр жинағының авторы. Орталық Азия инновациялық университетінде білім алған. Әдеби-аудармашылық ізденістерінде түркі классикалық поэзиясы мен қазіргі қазақ әдеби тілінің сабақтастығын жаңаша пайымдауға ден қояды. Осы басылымдағы аудармалар мен көркем бейімдеулер аталған бағыттағы жүйелі жұмыстың нәтижесі ретінде ұсынылады.

*****

Көктемде серуен құруға бір гүлзар болса,
Махаббат иелерінен екі жан болса.

Күз күні ол шараппен тәубе еткен болса,
Мастықтың буымен уәдесін шөлдеткен болса.

Бұлт нұр шашып, жаныма қуатын берер,
Арықтың жағасын баураған мың гүлзар болса.

Таза ауа, мөлдір хауыз, көңілге жағымды сәкі,
Ағынды судай толқып, мені жуар болса.

Ақ шыны, алтын тостаған, қып қызыл шарап,
Шарап құятын бұл күні күміс қыз болса.

Гүл үстінен бұлбұл, көгершін ұшты,
Жалғыз қалып, сақи дос зар илеген болса.

Адам Тұба мен Кәусарды, Ризуанды не істесін?
Әлем алдында біз күткен мәнді бір жиын болса.

Қалай көрсін шаттықты дүниенің бағында?
Момын Фурқаттың мекені «Байтул-хазан» болса.

_{Түсіндірме:}

_{Тӯба, Кәусар, Ризуан – исламдық жәннат ұғымдары.}

_{Байтул-хазан – «қайғы үйі» деген тұрақты поэтикалық тіркес}

******

Өмір қызық өтпес, көктем келмесе, болмаса,
Қызғалдақзар ішінде сауық-сайран болмаса.

Шараппенен еш мақсат жүзеге аспас ешқашан,
Гүл жүзді сақи ол жерде әп-әдемі болмаса.

Мәжіліс иесі болса, шарапқұмар біз болсақ,
Жат адамдар ол жерде еш уақытта болмаса...

Дүние гүлзарында жақсы өтер жиналыс,
Біз кетеміз ол жерден күздің лебі болмаса.

Не қылайын өмірді, обиҳаят, мәңгіні,
Тірілтер Хызыр, Мәсіхтің лағыл ерні болмаса.

Махаббат отына күймеген тән топырақ болсын,
Онда савдо болмаған бас таптаулы болсын.

Фурқат армандайды да жырға толы жиынды,
Адам – адам болмайды, тілегі оның болмаса.

_{Түсіндірме: Сақи – шарап құюшы (поэзияда – сұлу бейне). Обиҳаят (обиҳайвон) – мәңгілік өмір суы. Хызыр – мәңгі тіршілік символы. Масиһо – Мәсіх (Иса пайғамбар), тірілту символы. Савдо – ғашықтық дерті, құмарлық күй.}

***

Уәдеңді алыстан аңғартып баяу-баяу,
Мені, жаным, сүйдірдің баяу-баяу.

Хатта қандай сөздерді жаздың маған;
«Махаббат рәсім қыл» депсің баяу-баяу.

Асығыстан мақсатқа жетпес ешкім,
Әр іс орындалады баяу-баяу.

Шыдайын қалай, жаным, махаббатқа,
Сабырым таусылардай-ақ баяу-баяу.

Көңілге жұбаныш беріп: «Бір күні қауышармын» деп,
Сенен хажр боламын баяу-баяу.

Алаң болмашы, назданба, ойланба, жаным,
Хат арқылы хал сұра баяу-баяу.

Қалай тыным табайын, сенсіз, сенсіз,
Әлем көзіме тар болды баяу-баяу.

Сол күні бір көргенмін новаки ғамза,
Әлі күнге қинайды ол баяу-баяу.

Егер қауышу шарабы болмаса Фурқат,
Сағынышқа масаяр баяу-баяу.

_{Түсіндірме: Вафо – адалдық, уәде беріктік. Висол – қауышу. Ҳажр – айырылу. Хумор – махаббаттан туған мұңды масаң күй. Новаки ғамза – наздың жебесі (астарлы метафора)}

 ***

Шараптың қызуынан ба, қызыл шоқ үстіндемін бе?
Тамшы боп тұрған шық па, әлде мен гүл үстіндемін ме?

Қастарың өсма ма әлде қаннан тат басқан қылыш па?
Немесе жасыл рең үстіне төгілген пісте ме, дұрыс па?

Жүзіңде ирелеңдеген шаш па бұл, айдаһарлар ма?
Мен оның астындамын ба? Жоқ әлде үстіндемін бе?

Жүзіңді ашқанда бақтағы бәрі естен танды қас-қағым:
Науқас бұлбұл мен көгершін гүл үстінде ме екен, таппадым?

Аяғың шаңын көзге сүрме ету үшін жұрттар таласты,
Иә, қай жерде болса да қайыршы алтын көргендей жанасты.

Наргис көздерің әлемге бүлік салардай, топалаң,
Кірпік үстінде қос қанжар маған тиердей, жоқ оған...

Назды жан, сен тәкаппар, онсыз да салмақтысың ғой,
Нәзік мінезің, мүсінің, жұп-жұмыр жердің үстінде.

Фурқат та сенің көзіңнен бүлікті көрді, ол рас!
Ай туған кезде жұлдызда дүрбелең болу – ол да рас.

 ****

Кашмир шаһарында ай жүзді көрдім бір қызды,
Көздері оның бізді арбап, әсте жүргізді.

Күн оның ләйім басына алтын шашады,
Таңертең бұлақ суымен шөлін басады.

Һарут пен Марут екеуі оны көргенде,
Бабыл құдығынан шыға алмай, болған шерменде.

Қиғаш көзінен шашылып зүмрат жарқылы,
Құдайды көрдім жарқ еткен сол көз арқылы.

Қасы үстінде меңі бар екен нүктедей,
«Нун» сүресін тәпсірлеп шықтым, күт демей.

Ешкім де оның махаббатынан тыс емес,
Шашына оралған мен сынды бейбақ кісі емес.

Дедім: «Ей, сүмбіл шашыңның тұтқыны болдым!»
Деді: «сен тентек шынжырлы тұтқыным болдың».

«Ерніңдегі мең орынсыз екен», — деп күлдім,
«Құдай жазғанда жаңылған шығар», — деп күлді ол.

Деді: «Ей бейғұс, неге отанды тастадың?»
Мен Фурқатқа жат жерде жүру қас қағым.

 ***

Қиғаш қас ей, жан, халімді сұрауға тез келші,
Жылай бергеннен көзде жас қалмады, тез келші!

Сенен жырақта, жапада жалғыз қалдым мен,
Мені түгелдей қоршады азап, тез келші!

Қош келдің деп, басым көтеріп, тұлпардай,
Көзім үстіне алақан қойшы, тез келші!

Көптен бері бұл дүниеде сені таба алмай,
Жұрт ішінде анқо құстай жоғалдым, тез келші!

Қандай жақсы еді ойыма айырылу келмейтін,
Қауышуды білмей, бағаламаппын, тез келші!

Төсек — қорлықтың топырағы еді, мұңым да,
Мекенім менің – сағынышыңда, тез келші!

Фурқаттай жүрек сені тағы қанша күтеді,
Жүректе төзім қалмады, жаным, тез келші!

 _{Түсіндірме: Анқо — аңыздағы құс (феникс тәрізді), сирек кездесетін, қол жетпейтін нәрсенің символы. Фурқатий — ақынның тахаллусы (Фурқат); мәтіндегі лирикалық «мен». Кел эртароғ — «тезірек кел», «ертерек жет» деген жалбарыну, қайталама рефрен.}

 ***

Ернің — гүлдің бүршігі, жүзің — қызыл гүлдей ме,
Бойың — сарв ағашындай, шашың сүмбілдей ме?

Қауышуға, ей сұлу, жақын едім бір кезде,
Айырылуға мен қалай шыдағанмын сол кезде?

Құмарлықтың қаламы сенің лағыл ерніңді,
Хатқа жазып үздіксіз қайта-қайта сендірді.

Жүзің сенің — гүлстан, ей, перизат сұлу,
Мен сол сұлулыққа да ете алмаймын жатсыну.

Жүсіптің сұлулығына бәрі ынтық болғандай,
Қыз Зылиха секілді жүрек ішіне қонғандай.

Гүлім, қайғың да үшін жаным шығуға таяу,
Осы ғамнан тәнім де күн сайын жүдеуге таяу.

Бейбақ Фурқаттың хәліне рақым ет, рахым,
Сен — төзімнің патшасы, рақым ет, рақым! 

_{Түсіндерме: Сочинг сунбул — шашың сүмбіл (гиацинт) гүліндей, бұйра және әсем. Гулистондур жамолинг — жүзің гүлстандай, сұлулық мекені. Париваш — пері кейіпті, әдемі сұлу. Юсуф — Құрандағы Жүсіп пайғамбар; теңдессіз сұлулықтың символы. Зулайхо — Жүсіпке ғашық болған Зулайха; жүректің толқынысын білдіреді. Чиқарга етти жон — «жеті жаным шығуға таяу»; бар жан-тәнімен азап шегу.}

***

Жанымды отқа салма, ей тентегім қылықты,
Қиналған жүрегімді жаралама үмітті.

Көктемгі гүлдің иісі саған ғана жұққандай,
Сол себепті наргис сынды бәрі сені ұққандай.

«Мына бір жасыл бұлақ су көзі ме?» — деді ол,
«Ерніңе тиіп кеткен зәмзәм бұлақ», — дедім мен.

«Не істейін, әр ай сайын өмір ұзақ», — деді ол,
«Бұл сенің ұзын шашың толқындаған», — дедім мен.

«Белің мен ауызыңды ашпа, сабыр сақта», — деді ол,
«Сенде жоқ азиз дүние мен де ғана бар», — дедім.

«Елемей қарауымның саған, мәнін білдің бе?»,
«Кетуге менімен бірге деген сөзің», — дедім мен.

«Жүз мың ғашығым бар, тек біреуі жағымды»,
«Сол — Фурқат деген тұрақсыз ғашығың ғой», — дедім мен.

_{Түсіндірме: Ёқма жоним ўтлара — «Жанымды отқа салма». Шўху — тентек, әсем, ойнақшы. Зорингдур ўшал — сенің қылығың — қиналысымның себебі. Мубтало кўнглум — қиналған, зардап шеккен жүрегім. Сабзаларким чашмаи ҳайвон — «жасылдар тірі су көзі ме?»; табиғат пен жанның байланысы. Бел, оғиздин очма лаб, сомони сабринг тут — «Бел мен ауызды ашпа, сабыр сақта». Тағофул этмоғим моҳиятин — «Менің елемеуімнің мәнін білдің бе?» Бормоқ учун берган қарорингдур — кетуге берген шешімің. Юз минг ошиқим, аммо бири муштоқроқ — жүз мың ғашығым бар, бірақ бірі ерекше ынтық.}

 ***

Таң атқанда, тұрдым жаным жолыңда,
Көзім ағып кетсе шіркін жаныңда.

Ғалам періштелері саған жеткенде,
Тек мен ғана жете алмадым, кектенбе!

Қалағаным саған жету болса да,
Жетер едім қасық қаным қалса да.

Іздеріңнен бір тыныштық таптым мен,
Жаным шығып бара жатыр, тап бірден.

Ауыртпалық туындаған сөгістен,
Мен — Мәжнүн секілденем көп ішкен.

Кел, ей Юсуф, сен қайдасың Зылиха,
Көңіл үшін маған арнап қыл иша.

Фурқат өлсе – тәні сенің жолыңда,
Ал, рухы жүреді ылғи жаныңда. 

Кавлама (қайрау)
(Машраб ғазалына мухаммас)

Менің ғашық жүрегім, сүйіктімді қайрама,
Қызыл жалыннан өткен жан-тәнімді қайрама,
Дала кезген кездегі киімімді қайрама,
Ей жел, зарлы күйімде төсегімді қайрама,
Көктем күні жамылған топырағымды қайрама!

Ғаламның түрлі белгісі көз алдыма жетеді,
Сол себепті көзіме жас келеді, кетеді.
Жүрек қозғалып қалса, тәтті сөздер өреді,
Әр заманда Ләйліден маған хаттар келеді,
Сен — Мәжнүн болмасаң, дәптерімді қайрама!

Қайғыдан таза адамдар өзінің әлін біледі,
Кедейлердің халіне ханшайымдар да жете алмас,
Кішкентайлар бұл жайды жай адамша білмейді,
Үй қирандыларында тәу еткен адам біледі,
Егер сырлас болмасаң, көз жасымды қайрама!

Махаббаттың саудасы миға жетті, қиындау,
Менің жаным тәнімде азапталып қалады,
Зоҳид, мазақ қылмашы, жүрегімде қайғы бар,
Түсіне алған жан ғана бұдан әсер алады,
Сенде жүрек болмаса, жан дертімді қайрама!

Күндер бойы жұп іздеп, құстай болдым жабайы,
Мен не дұрыс, не бұрыс еткенімді білмедім,
Қайғы мені жаулады, үйде дұға жасадым,
Ломакон шаһарында серуен құрдым, босадым,
Мен — Жебраил ғашығы, қанатымды қайрама!

Кейде өзімді су тастап, кейде отқа салдым да,
Уақыт тыныштығынан бір сәт мезі болдым да,
Шариғатты ұстанып, тариқатқа жол салдым,
Рахметке бөлену үшін еттім құрбандық,
Мағрифаттан хабарсыз болсаң, мені қайрама!

Сен бұл жолға түскен соң, кері қайтпа ешқашан,
Қуаныш пен құлшылық шектеледі тоқтасаң.
Фурқатий, адасып қалсаң, түнде жыла, күн жыла,
Машрабты ұқпасаң, мені жаным, қайрама!

_{Түсіндірме: Кавлама – қазбала, қозғама, қайрау. Ошиқ – ғашық. Пайкар – дене, тән. Ғамзода – қайғылы, мұңлы. Чарх – тағдыр, дүние. Китобат – жазу, хат. Лайли, Мажнун – ғашықтық символдары. Сардафтар – дәптер, жазба. Ишқ савдоси – махаббат дерті. Зоҳид – тақуа, сопы. Ломакон – кеңістіксіз рухани әлем. Жабраил – періште Жәбірейіл (мұнда: рухани бейне). Шариат – діни заң. Тариқат – сопылық жол. Маърифат – рухани таным. Дийда бино – көзі ашық, түсінетін адам.}