Солтүстік Қазақстан облысынан шыққан математика мұғалімі Арманның хикаясы: интернет арқылы танысқан адамдардың ықпалымен 2016 жылы Сирияға аттануға дайындалуы, отбасынан айырылуы және Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 256-бабы бойынша бес жылға сотталуы туралы. Кейіпкердің есімі оның өтініші бойынша өзгертілді.

Арман - екі баланың әкесі, мектепте математика пәнінен сабақ берген қарапайым отбасы адамы. 2016 жылы оның өмірі әлеуметтік желі арқылы танысқан адамдармен арадағы хат-хабардан кейін күрт өзгерді. Әуелі дін, әлемдегі жағдай және қоғам туралы пікір алмасқан бұл байланыс бірте-бірте оның көзқарасына әсер етіп, Сирияға кету туралы шешімге алып келді.

Арман бұл жоспарын отбасынан жасырды. Ол кезде әйелі екінші баласына жүкті еді. Соған қарамастан, Арман әйеліне балаларымен бірге Сирияға кетуді ұсынды. Әйелі бұл ұсынысқа қарсы болды. Кейін Арман ұсталып, бес жылға сотталды. Жазасын өтеп шыққан соң ол бұрынғы радикалды көзқарастарынан бас тартқанын айтады. Бірінші әйелімен ажырасып, балаларынан алыстаған кейіпкер жоғалтқан жылдарын қайтара алмайтынын түсінсе де, жаңа өмір бастауға тырысып жүр.

«Оқуды бітіргеннен кейін намаз оқи бастадым»

- Дінге қалай келдіңіз? Әйеліңізбен қалай таныстыңыз?

- Оқуды бітіргеннен кейін намаз оқи бастадым, дінге бет бұрдым. Сол кезде мектепте математикадан сабақ беріп жүрдім. Бұл менің негізгі жұмысым еді. Болашақ әйеліммен де сол кезеңде таныстым. Үш рет кездескеннен кейін отбасын құруға шешім қабылдадық.

Бұл кезеңде Арманның өмірі сырттай қарағанда қалыпты арнада өтіп жатқан: мектептегі жұмыс, отбасы және күнделікті тіршілік. Оның айтуынша, өзін дінге ерекше берілген адам деп есептемеген. Кейінгі өзгеріс бір күнде емес, әлеуметтік желідегі бірнеше айға созылған араласудан кейін біртіндеп қалыптасқан.

Әлеуметтік желідегі байланыс

- Бәрі неден басталды?
 

- Мен өзімді ешқашан дінге қатты берілген адам деп есептемеппін. Жай ғана күнделікті өмір, жұмыс, отбасы қарекеті болды. «ВКонтакте» әлеуметтік желісінде кездейсоқ бір топқа мүше болдым, сол жерде адамдармен таныстым. Олар алдымен жай әңгіме, кейін дін туралы, әлем жағдайы туралы пікір алмасатын. Уақыт өте келе сол әңгімелер менің көзқарасыма әсер ете бастады.

Алғашқы кезеңде бұл байланыс қарапайым пікір алмасу сияқты көрінген. Алайда әңгімелердің мазмұны өзгеріп, Арманның әлемді қабылдауына ықпал ете бастаған. Ол интернеттегі адамдармен байланысын отбасынан жасырған. Осылайша, оның күнделікті өмірі мен әлеуметтік желідегі ортасы бір-бірінен алшақтай түскен.

- Интернеттегі таныстарыңызбен хат алмасу қанша уақытқа созылды?

- Мен «ВКонтакте» арқылы сыбайластарыммен хат-хабар алмасуды жалғастырдым. Бұл ұзаққа созылды. Отбасымнан жасырын жүрдім, өйткені олар түсінбейді деп ойладым.

Арманның бұл жауабы интернеттегі ықпалдың қалай қалыптасқанын көрсетеді: байланыс бір реттік әңгімемен шектелмей, ұзақ уақытқа созылған. Ол жақындарының пікірін тыңдаудың орнына, өз шешімін сол ортадағы адамдармен талқылауды жалғастырған.

«Сирияға кетуге бел будым»

- 2016 жылы қандай шешім қабылдадыңыз?

- Мен Сирияға кетуге бел будым. Ол кезде маған бұл дұрыс, қажетті қадам болып көрінді. Қазір артқа қарасам, ол шешімнің қаншалықты ойланбай қабылданғанын түсінемін.

Ол кезде бұл шешім Арманға жеке таңдау ғана емес, орындауға тиіс міндет сияқты көрінген. Бірақ оның салдары тек өз өміріне емес, әйеліне, балаларына және бүкіл отбасына әсер етті. Арманның айтуынша, жоспар туралы жақындарына ашық айтуға дейін ол бірнеше ай бойы интернеттегі адамдармен хат алмасқан.

Әйеліне жасалған ұсыныс

- Әйеліңізге не ұсындыңыз?

- Мен оған да бірге кетуді ұсындым - өзіммен және балаларыммен. Сол кезде әйелім екінші балама жүкті еді. Ол келіспеді, қатты қарсы шықты. Арамызда үлкен дау болды.

Бұл жерде екі түрлі ұстаным қақтығысқан: Арман өз шешімін дұрыс деп қабылдаса, әйелі жүкті күйінде және кішкентай баламен белгісіз жаққа кетудің қауіп екенін түсінген. Отбасындағы осы дау кейін олардың қарым-қатынасына әсер еткен маңызды оқиғалардың біріне айналды.

- Ол неліктен келіспеді деп ойлайсыз?

- Оның қорқатын да негізі бар еді - жүкті күйінде, кішкентай баламен белгісіз жаққа кету. Ол менің көзқарасыма да сенбеді. Қазір ойласам, дұрыс жасаған екен.

Арман бүгінде әйелінің сол кездегі шешімін дұрыс деп бағалайды. Бұл - оның өткенге көзқарасының өзгергенін көрсететін тұстардың бірі. Ол бұрын сенімді болған ұстанымының отбасына қауіп төндіруі мүмкін екенін кейін түсінген.

Жасырын дайындық және ұстау

- Дайындық қалай жүрді?

- Мен «ВКонтакте» арқылы сыбайластарыммен хат-хабар алмасуды жалғастырдым. Бұл ұзаққа созылды. Отбасымнан жасырын жүрдім, өйткені олар түсінбейді деп ойладым.

Жоспардың жасырын жүруі отбасындағы сенімге де әсер етті. Жақындары Арманның нақты кімдермен сөйлесетінін және қандай шешімге дайындалып жүргенін толық білмеген. Ол болса, өз ортасының пікірін отбасының күмәнінен жоғары қойған.

- Қалай ұсталдыңыз?

- Ақыр соңында комитеттің адамдары мені ұстады. Дайындық барысында хат-хабарым назарға ілінген болуы керек. Тұтқындалу кезінде-ақ менің радикалды көзқарастарым байқалған еді - бұл кейін тергеу мен сот барысында да ескерілді.

Арманның сөзіне қарағанда, оның интернеттегі хат-хабарлары дайындық процесінің бір бөлігі ретінде қаралған. Ұсталғаннан кейін оның радикалды көзқарастары тергеу мен сот барысында да ескерілген.

Бес жылдық жаза және отбасының бұзылуы

- Сот үкімі қандай болды?

- Маған Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 256-бабының 1-тармағы бойынша бес жыл бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды.

Сот үкімі Арманның өміріндегі тағы бір шешуші кезең болды. Ол жазасын өтеп жатқанда, отбасы сақталмады. Әйелі екі баласымен бірге одан ажырасты.

 - Отбасыңызбен қарым-қатынас қалай өзгерді?

- Мен түрмеде отырған кезде әйелім екі баламен бірге менен ажырасты. Бұл - өз таңдауымның ең ауыр салдары. Балаларымнан қол үзгенімді әлі күнге дейін ауыр қабылдаймын.

Арман үшін ең ауыр салдар - бас бостандығынан айырылуы ғана емес, балаларынан алыстауы. Оның айтуынша, бұл жоғалтуды әлі де ауыр қабылдайды. Сот үкімі мен түрмеде өткен жылдар отбасының бұрынғы қалпына қайта келуіне мүмкіндік бермеген.

Бостандыққа шыққаннан кейінгі өмір

- Қазір бостандықтасыз. Өмір қалай өзгерді?

- Жазамды өтеп, бостандыққа шықтым. Сол кездегі көзқарасымнан қазір мүлдем аулақпын. Қазір басқа әйелге үйлендім. Ал бірінші әйелім екі баламызбен бөлек тұрады - біз ажырасып кеткенбіз.

Қайта қалпына келу оңай емес - жоғалтқан жылдарымды, алғашқы отбасымды қайтара алмаймын, бірақ жаңадан өмір құруға тырысамын.

Арман бұрынғы отбасын және жоғалтқан уақытын қайтара алмайтынын түсінеді. Соған қарамастан, өткен қателіктерінен кейін өмірін қайта бастауға тырысып жүр. Оның қазіргі ұстанымы бұрынғы шешіміне тікелей қарама-қайшы: ол Сирияға кету туралы ойдан және сол кездегі радикалды көзқарастардан бас тартқан.

Бостандыққа шыққаннан кейінгі өмір оның алдында жаңа міндеттер қойды. Өткенді өзгерту мүмкін емес, бірақ оның салдарын мойындау қажет. Арман өз оқиғасын дәл осы тұрғыдан бағалайды: отбасынан алыстау, балаларынан қол үзу және жоғалған жылдар - бір ғана шешімнің емес, ұзақ уақыт бойы қалыптасқан көзқарастар мен жасырын әрекеттердің нәтижесі.

«Үндемей қалмаңыз, көмекке жүгініңіз»

- Сол кездегі өзіңізге немесе ұқсас жағдайдағы адамдарға не айтар едіңіз?
 

- Интернеттегі бейтаныс адамдармен жасырын хат-хабар алмасу, отбасыңнан бірдеңені жасыру - бұл дабыл қағу керек белгі. Егер жақыныңыз кенеттен өзгере бастаса, жасырын бола бастаса - үндемей қалмаңыз, көмекке жүгініңіз. Менің отбасым мені ерте байқаса, бәрі басқаша болуы мүмкін еді.

Арманның бұл сөзі жақын адамның мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аударудың маңызын көрсетеді. Мұндай өзгеріс бірден радикалды көзқарас дегенді білдірмейді. Бірақ адам отбасынан оқшауланып, интернеттегі бейтаныс ортаға тәуелді бола бастаса, маңызды шешімдерін жақындарынан жасырса, мұны елеусіз қалдырмаған жөн.

Кейіпкер өз тәжірибесіне сүйеніп, отбасымен ашық сөйлесудің және қажет болғанда мамандардан көмек сұраудың маңызды екенін айтады. Оның хикаясындағы негізгі сабақ - радикалдану көбіне бір сәтте емес, біртіндеп қалыптасады. Ал одан шығудың алғашқы қадамы - адамның өзгергенін мойындау және оның айналасындағылардың бұл өзгерісті дер кезінде байқауы.