«Нәсілім — түрік, ұлтым — қазақ, ұраным — Алаш, есімім — Мұхтар, сойым — Мағауин»

МЕН

Қаламға және оның жазуына серт!..

Құран – 68 сүре, 1-аят.

Бисмиллаһ ир-рахман ир-рахим! Өзіңе тура баста…

Шытырман. Яғни, менің еншілі өмірім мен таңбалы жазуым. Бастан өткен ғұмырдың көңілдегі суреті. Қаламға ілінген жазудың жүректегі жүгі. Тұтас ғұмыр емес, бедерлі белестер ғана. Бар жазу емес, дертті толғаныстар ғана. Өмір — арқау, жазу — өрмек. Екеуінің тумысы бір — Менің өзім. Мен. Мен… Кіммін? Ешкім білмейді. Өз ұғымым да бұлдыр. Анық ақиқаты: тегім — кісі, дінім — ислам, нәсілім — түрік, ұлтым — қазақ, ұраным — Алаш, есімім — Мұхтар, сойым — Мағауин, туған жылым — миләди 1940, бүгінгі жасым — елу алтының үстінде…

Өте ұзақ ғұмыр кешіппін. Өмірдің көбі өткен, азы емес, әлденендей бір бөлшегі ғана қалған. Абай атам айтқандай, келер заманың — көк тұман. Сәуле көмескі, үміт буалдыр. Сен… сенің кесімің әуел бастан белгілі. Тозаңнан жаралдың, топыраққа айналасың. Ештеңе өзгермейді. Бірақ… ұрпағың бар емес пе! Бүкіл ұлысың, ұлтың алдындағы тар кешу немен тынбақ? Азаматыңды қажытып, жеткініңнің жігерін құм қылып, бәсіре байлығыңды талапайға салып, жұртыңды біржола тоздырып бара жатқан заманға қарсы тұрар қайла бар ма? Сен білмейсің. Білсең де жүзеге асыра алмайсың. Сенің білгенің, қолыңнан келері жазу ғана еді. Сонымен қанағат таптың. Сонымен өміріңді ұзарттың. Кеудеңді басқан кер заманда қасірет, зардың өзі күш беріпті. “Мен сияқты ерлерді — Жаратты ма екен құдайым — Қайғыдан шіріп өлерге,— Кейінгі туған бала үшін!..” Бұл — Қазтуған — Мұрат. Сен малдандың, бірақ осы деңге жеткенше, яғни, қайғыдан шіріп өлмес бұрын бар запыраныңды ақтарып кетпек едің.

Сен, тіпті, жаңа бастаған бала кезіңнің өзінде осы ғасырдағы ең ұлы, ең зарлы тұлға Мағжанның тағдырына қызықтың. Азапты өліміне емес, соған дейін бәрін айтып үлгергеніне. Сен ұзағырақ жасадың, кеңшілікте болдың, бәрібір айтып  үлгермедің.

Енді міне… бас байлаулы қалса да, ауызға ерік тиген заманда, өзегің талмай, өмірің түгесілмей тұрып қолың қалтырапты. Сенің ең соңғы серпінің — советтік империяның түбіне жеткен Август бүлігінен үш күн бұрын жарыққа шыққан “Сары қазақ” болыпты. Кейіпкердің заманға лағынет айтқан керез сөзімен бітетін еді ғой: “Қарғыс! Қарғыс атсын! Көріңде өкір! Қан жалдап тудың, қанға тұншығып өл! Адамзат тарихындағы ең қаралы, ең қапас, зұлмат заман, халықтардың қарғысы атсын сені!” Содан соң: “Бұл сөздер XX ғасырда барынан түгел айрылған ең бақытсыз қауым — алаш жұртының аузында табиғи әрі зілді естіледі екен” — деп түйіндепсің. Өз түйінің, өзіңнің керез сөзің бола жаздапты! Ақталма! “Қазақ тарихының әліппесі”— жиырма жасында жүрек түбіне түскен, отыз бірдеңе жыл бойы бұғып, бұлықсып жатқан Жоқтау жырының бір сәтте ғана лап етіп сыртқа шыққан көрінісі — кейін жазылса да, өткен күн есебіндегі еңбек, жарар, қажетті кезінде жарыққа жеткіздің, бірақ бар кетігіңді толтыра алмайды. Ал соңғы бес жылда аттың жалы, түйенің қомында жүріп таңбаға түскен екі әңгіме мен алты-жеті мақала — асса екі айлық қана жұмыс.

Саған сол тар күндердің өзінде күш берген немене? Сенім болса керек. Өзіңді өте жақсы көретін едің. Мен жазбасам, қазақ  әдебиеті  тұралап   қалады,   мен күреспесем, ежелгі мұра біржола ұмытылады, атаның аруағын арқалап жүрген — жалғыз өзім, алаштың мұратын келер ұрпаққа жеткізетін — Мен, Мен ғана, Мен болмасам, ұлысымның ырысы ортаяды, ұрпағымның көкірек-көзі ашылмайды, Мен, Мен… деп ойладың. Аз ба, көп пе, бар жасаған еңбегің — осы. Сенімнің көрінісі.

***

“Алдаспанның” азабы, “Көк мұнардың” дауынан соң, қалжаураған, талыққан бір кезеңде — 1972 жылдың соңғы күндерінде, жазу үшін емес, сейілу үшін Переделкиноға келіп түсіп едім. Екі күн ұйықтап, бар дертімнен арылып тұрған соң, 1 январь күні қайтадан ала қағазға жүгіндім. Қаламды нық ұстап, ұзақ та емес, қысқа да емес, тиесілі төрт күнде “Архив хикаясы” деген әңгіме жаздым. Тағы бес күнде тағы бір көлемді әңгіме жазылды. Содан соң екі күн тыныс жасап, “Бір атаның балалары” деген хикаятқа кірістім. Ең бастысы — осы сапарда болашақ “Аласапыран” романындағы қысқы көріністердің нобай суреті көңілге тоқылды.

Тағы бір өзгеше шығыс — 1980 жылы тамызда болыпты. Осы бір айда, бір айдың алғашқы күндерінде “Аласапыран” романының тағдыры шешілді. Көктемнің соңы, жаздың басында бірінші бөлім —”Қазақ даласы” қағазға түскен еді. Ойдағыдай дерлік. Бірақ роман діттеген межеге жету үшін берік жұлын, үзілмес арқау керек еді. Оның үстіне, ең қиыны болмаса да, шатағы мол Сібір кезеңіне тіреліп тұрмыз — жүрек күпті. Көңіл алаң — Алматыда мектеп жасындағы үлкен қызымыз, қасында жамағайын туыс, ересек тағы бір бойжеткеніміз бар, екі кенже — үш жасар, екі жасар кішкентай қыз бен ұлды бағып қалған. Ортаншы үш ұл мен бәйбіше қасымда, бірақ тыныс үшін емес, жұмыс үшін келіп едім.

Бізге шағын коттедждің үстіңгі қабаты — жалғас екі бөлме тиді. Жатын орын жайлы, ас дәмді. Ата-бабамның жұрты қасиетті Қырымда, көгере мұнартқан Қарадағтың етегінде, саялы, бау-бақшалы Көктөбел ойысында, бұдан мың жыл бұрынғы табиғат аясында, сүттей шымырлаған Көк теңізде сегіз күн шомылдым. Дәт бекіді, қуат артты, көңілдегі бұлт сейілді, көкіректегі зар — болат қаламның ұшынан ақ қағазға құйылуға әзір болды. Бұдан ары бөгелсең — егінің күйіп кетеді.

Тоғызыншы күні таңертең аруаққа сыйынып, қолға қалам алдым. Тақырып һәм алғашқы сөйлем: “Адам-Атадан Ораз-Мұхамедке дейін”. Болды. Ұстыныңыз да осы, арқау, жұлыныңыз да осы. Бунин айтқан кеп бар: “Мұздай қалыпта суық ақылмен жазу керек”, — деген. Сол сәтте менің жүйкем мұздай суық, қолым болаттай берік еді. Сонымен қатар енді “Аласапыран” деген кітаптың бас-аяғы бүтін, сом дүние болып шығарына да нық көзім жетті.

Аллаға мүнәжат етіп аз ғана бөгелдім. Содан соң, сәл-пәл толқысам керек, орнымнан тұрып кеттім. Бөлме ішінде бес-он қадам ерсілі-қарсылы жүріп, қайтадан столға отырдым. “Иә, Аруақ!.. — дедім. — Иә, Аруақ!..” Қаламымды сияға матырдым. Сол беті, тоқтаусыз, бір қалыпты, сабырлы серпінмен он сегіз күн жаздым — қайтар күні саяттың соңы, Ертіс айдынына аққу қонған көрініске жеткен едім. Үш күндік үзілістен соң Алматыда ары қарай жалғасқан романның бірінші кітабы қоңыр күзде таза тәмам болды…

***

Дәтке  қуат бір  сөз  — “Жыланның үш кессе де кесірткелік халі бар” — депті қазақ. Өмірде солай шығар, өнерде өлшем — кесіртке емес. Жылан — яғни әуелгі қалпыңыз. Тым құрыса жарты кесімге ұмтылыңыз. Мүмкін, бүтінге жақындарсыз.

Қазақтың: “Үмітсіз — шайтан”, — дегені тағы бар. Сол үмітпен жарты болмаса да, үшек қуатымыз қалғанына сеніп, қайтадан қалам ұстадық. Ол қалам нәр тауып, күш алуы үшін өзіміз қырық жыл бойы қабырғасын тұрғызған көне сарайға үңілеміз. Аумағы қанша, ауданы қанша, ол жағын қазбайық. Сәні мен сұсы туралы баға — ертерек. Ағынан жарылып айтарым — мен өзім тұрғызған бұл сарайдың оннан бір бөлігін де игере алмаппын. Бәлкім, жиырмадан бір бөлігін пайдаланып үлгерген болуым. Әуелде кемі жүз жылға есептелген құрылысты толық жүзеге асыру мүмкін де емес екен. Бірақ жиырмадан бірі емес, оннан бірі де емес, тым құрыса төрттен бірін, үштен бірін кәдеге жаратуға тиіс едім. Не керек, Сарайым Сарай-ақ еді. Тастан қаланған емес, Сөзден қаланған. Құламайтын, тозбайтын, өшпейтін, мәңгі жасайтын құрылысқа айналуға тиіс жоба болатын.

Жобаның аты — “Алтын дәптер” еді. Яғни, жазу жазылған, жазу жазылатын дәптер. Алтын емес, кәдімгі тор көз, қарапайым қағаз. Мұқабасы да әшекей, өрнексіз — жұқа қара дерматин. Әуел баста, мұқабадан кейінгі сыртқы бетіне “Шимайлар” деп жазылған екен. Яғни, ойға келген әртүрлі шығармалардың сұлбасын таңбалауға арналған. Уақыт оза келе әуелгі атауын тарта сызып, үстіне байыппен, қалың әріптермен “Алтын дәптер” деп жазыппын.

Бұл тор көз, қалың қара дәптердің бүгінгі ғұмыр-жасы — отыз бес жыл болса керек. Студент кезде басталған. Бірінші беті “Сюжеттер — 1960-1961″ деген тақырыппен ашылыпты. Ең соңғы таңба — “1996”, 49-бетте. Яғни, мен әдебиетке алғаш рет нық қадам басқаннан бергі отыз жеті жыл бойы жазуға жобаланған, жазылған және жазылып үлгермеген барлық шығармалардың сұлбасы осында.

***

Студенттік күнделік туралы айттық, ал “Бір уыс бидай” — менің жасөспірім кезімдегі жан азабының бір ғана сәті, дүние өзгерген, бәрі тарылғанда сөзге еркіндік тиген бүгінгі күні, баяғы бір заманда, 1960 жылы осындай бір әңгіме жазып едім деп, жариялап жатсам, қызыл балшабектен әсіре ұлтшылға айналған, кеше не жазғанын ұмытып, мен сондай едім деп ертегі айтатын, коммунистік партияның сүйікті ұлы ретінде ғұмыр бойы басшы қызметте жүрген, аузына келгенін құсып, ойына келгенін істеген, енді бүгін сол заманда қорлық көріп едім, қиянат шегіп едім деп зарлайтын кейбір мүнафиқ жазармандармен бақ таластырғандай болар едім.

Егер шын өкінсем, жазылып, жойылған бір әңгімені емес, жазылмай қалған ондаған хикаят, романды жоқтауым керек. Әлбетте, анық ақиқаты солай.

***

Иә һу, иә хақ! Тәңірі тағалам Мен атамның белінен шықпай, анамның құрсағына түспей тұрғанда өзгеше сыбаға әзірлепті, тозаңнан адамға айналған соң барлық пәле-жаладан сақтапты, зілзаладан аман өткеріпті, талап беріпті, бақ беріпті, ақыл-ой беріпті, жазу беріпті; Мен соның бәрін кәміл түйсіндім, артықша мейірге өзгеше алғысым болды, күпірлік етпедім, ысырап жасамадым, әр күнім, әр сағатым есеппен жұмсалды, әр ісім иманыммен өлшенді, барлық күш-жігер, қажыр-қайратымды бір-ақ мақсатқа — Тәңірінің тура жолына, Ұлтымның игі мұратына бағыштадым, бірақ Тәңірі тағалам, өзің көрдің, сапарым ауыр болды, табаныма шөңге емес, істік кірді, маңдайыма тас емес, топ тиді, сонда да төрт тағандағам жоқ, шайқалсам да жығылмадым, кеудемді тік, басымды биік ұстадым, рас, қансырадым, сіңірім созылды, жұлыным жұқарды, әлім азайды, бірақ жойылмадым, күш кеткен кезекті майданнан соң жаңа серпін, тың қуат тауып, қалпыма келіп отырдым; Тәңірі тағалам, өзің көрдің, арпалыс пен айқас, іркіліс пен бөгеліс менің тегеурінімді тежеп, қарқынымнан қайырып отырды, бәрінен өттім, бірақ өлшеулі өмірімнің де біраз бөлігі зая кетті, ойға алған істің тым құрыса ширегін жүзеге асырғам жоқ, соған ішім ашиды, өмір сүрген ортам, ғұмыр кешкен заманым еркін көсілуіме мүмкіндік бермеді, соған налимын, Тәңірі тағалам, мұның бәрі менің еркімнен тыс болды, дәл осы ретте кінәм бар шығар, күнәм жоқ — осыны айтып кетейін деп едім…

***

Ақыл-парасатты ғана емес, қажыр-қайратты да құдай береді. Соны қаншалық дәрежеде кәдеге асырғаның үшін ғана мақтануға тиіссің. Ал мен айттым, мақтана алмаймын. Мақтансам — 1951-1952 жылдарда, он бір-он екі жасымда, содан жиырма жыл бұрын халқымның тең жарымынан артығын жалмаған, оның алдында ғана жұрт тұлғасы — әкелерімді түгел қапаста қатырған, енді қаршадай өскін — мені “халық жауының баласы” ретінде таңбалап, көктей қырқуға кескен, қолқама шеңгелін салып, жүрегімді қысып, жұлынымды сора бастаған коммунистік-фашистік жүйенің дүлей соққысынан тірі қалғаным, бар қайғыны ішке түсіріп, бар азапты үнсіз мойындап, бар үміт-тілекті оқу-білімге артқаным, жай ғана тіршілік емес — болашақ жарық күнге ұмтылғаным мақтан болар еді. Бірақ олай емес. Мен өзім өткем жоқ. Аталарымның аруағы әлдилеп жұбатты, желеп-жебеді, болашақта үлкен істер тындырар деген үмітпен, көкірегіме сана құйып, жүйке-жүрегімді бекітіп, қайрат берді, қуат берді, пәле-жаладан қақпалап, тура жолға бағыттады.

Бүгіннен біраз бұрын, қаламым жүріп, жұлдызым жанып тұрған кезде, 1989 жылы кенже ұлым Мадияр баяғы менің жасым — он бірге келіпті. Төртінші класты бітіріп, бесінші класқа аяқ басты. Менің сол кезден қалған жалғыз суретім бар еді, аумайды. Мәселе онда емес, бала болған соң әкесіне тартады. Мен керісінше, балама қарап отырып, өзімді көрдім. Осындай болдым. Кішкентай болдым. Соншама ғаламат соққыны көтеріп алдым… Тірі қалдым… Жазда мен туған нүкте — бес атамның сүйегі жатқан бәсіре мекеніміз Көпбейітке — осыдан тура бір ғасыр және үш жыл бұрын менің бабам Құрымбайдың арнайы шақыруымен жаз жайлауға ұлы Абай келіп қонған, атақты “Жаз” өлеңін шығарған, ерен ой, тың тыныс тапқан, біздің шаңыраққа батасын берген, қазір мен көрген кездің өзімен салыстырғанда біршама тозса да сынынан айрылмаған қасиетті жұртыма алып бардым. Қалың тоғайлы өзен, екі өңірі көк шалғын, қырат беті қау көде. Арғы қабақ — қаптаған тас бейіт, бергі қабақ — біздің қыстау. Міне, мынау — атаңның қыстауы дедім. Жартасты биік қабақ басына салынған алты бөлме, қой қора, шошала, тағы басқа шағын жайлардан құралған, ескі мекеннің іргесі ғана жатыр. Міне, осы үйде, 1918 жылдан 19-жылға қараған қыста болса керек, өзіңнің Міржақып атаң бастаған алаш зиялыларының үлкен бір тобы бой тасалап, Орынбордағы Ахмет атаңнан хабар күтіп қырық күн жатыпты… Ол ұзақ әңгіме, кейін айтам. Ал мына ортаңғы бөлмеде мен туыппын…

Аруақтарға құран бағыштаған соң, Бақанас өзенін қос бүйірден қыса келе, шатқалға айналатын, Қос Босаға аталатын екі биікке де шықтық. Қай тастың қалай жатқанына дейін білем. Қай таста, қай түкпірде қандай белгілер бар — ол да мен ашқан құпия. Міне, мынау — киік, мынау — таутеке, арқар. Құлан. Мынау — жолбарыс, ал мынау — алтын бұғы. Анау — ешбір хатқа түспеген түсініксіз таңбалар. Тағы бір тұста — анау сай ішінде ешбір ғылым білмеген, өзгеше бедерлі, бес-алты жол көне жазу тұр, мен қайыра көрмегелі… отыз бес… отыз сегіз жыл, қоян аулап жүргенде тауып едім, мен бұрын айттым ба, он жасымнан мылтық аттым, сонда кездейсоқ үстінен түсіп едім, кейін, ескілікті таныған, ересек кезімде бара алмай-ақ қойдым, бұл жолы да бара алмаспыз… Мынау — қоршалап аң аулау көрінісі. Мынау — садақ, мынау — атты аламан. Тағы бір жалпақ жартаста қос ат жеккен әскери арба бар. Міне! Біреу емес, екеу. Жарым дүниеге өктемдік жүргізген тоқсан тоғызыншы бабаңның ерлік шежіресі. Менің қасіретімнің куәсі. Осы жерде  көп отыратын  едім,  қайғыланып,  мұңданып отыратын едім, талай рет жылаған да шығармын… “Балам — дедім, — үлкен жігіт боласың, еліңнің азаматы боласың, сол кезде, осылай, өз ұлыңды алып кел, айт, көрсет… Мүмкін мен баяғы он бір-он екі жастағы кейпімде алдарыңнан шығармын…» — дедім…

***

“Бір уыс бидай” мен “Тіленші”, олардың ізін баса жазылған “Әйел махаббаты”, “Кешқұрым” деген әңгімелерден соң мен өзімді сол замандағы қазақтың тәуір жазушыларының қатарына қосып қойдым. (Арада жиырма бірдеңе жыл өткен соң, заманында тірі классик саналған Ғабит аға Мүсірепов мені кезінде “Әйел махаббаты” және басқа да ең алғашқы әңгімелерінің өзімен қазақ әдебиетінің алдыңғы қатарына шығыпты деп бағалады, ақсақал сөзі “Аласапыранның” әсерімен көтеріңкі айтылса да, түгелдей теріс көрмеймін.)

Бұған дейін үлкен мектептен өткен тәріздімін. Әлемдік классиканы игеру өз алдына, қазақ әдебиетінің тарихына және бүгінгі кейбір мәселелеріне қатысты мақалаларым бар. Ол мақалалардың алғашқы оқырманы және сыншысы сол кезде бірге оқып, бірге тұратын Әбіш Кекілбаев болса, енді әңгімелер мектептес, ауылдас достарым Төлек Тілеуханов пен Рымғали Нұрғалиевтің де таразыларына түсті. Рымғали менің жазушылығымды онша менсіне қоймады. Төлек мақұлдады, қостады. Ал Әбіштің бес-алты әңгімені жинап бір оқығанда әжептәуір мақтағаны есімде. “Өзің төселген прозашы болып алыпсың ғой!” — деді қуанып. Олай айтатыны — бұған дейін өз ортамызда мен ғалым әрі сыншы саналамын. Танылмаған ғалым, басылмайтын сыншы. Енді оның үстіне жарияланбайтын жазушы деген атақ қосылғалы тұр екен.

Бұл кезде Әбіштің өзі де жарияланбаған жазушы. “Жүнді Барақ” деген, Аю-адам туралы, өзгеше мазмұнды хикаяты, жетім баланың ауыр тағдыры турасында тағы бір көлемді шығармасы, “Ит тиген сүт” және басқа да әлденеше әңгімесі бар, ешқайсысын ешқайда ұсына қоймаған, сол беті жарияланбай қалды. Кейінде бір сұрағанымда, бір жерде жатса керек, өзім де таба алмай жүрмін деп еді. Ол заманда Әбіш танымал ақын, азулы сыншыға айнала бастаған, ал әуелгі прозасын баспадан іркуі — жарыққа жол таппасын аңдағаннан болса керек.

Кішкентай “Тіленшінің” тағдыры басқашарақ тартылды. Кезінде ұсынған жеріміздің бәрінен қайтты. Жай ғана қайтқан жоқ, айқаймен, ұрыспен. Ол кезде баспасөз тұтқасында отырған, жасы да егде, жазғандары да танымал ағаларымыз өзінен соңғы буынға жаулық ниет, өшпенді көзбен ғана қарайтын. Басқаны білмеймін, менің өзіме солай болды. Алғашқы әңгіме, алғашқы сын мақала, әдеби зерттеулердің барлығы да сол кездегі барлық әдеби редакциялардан жанжалмен қайтып еді.

Пәленбай деген ағаңыз әңгімеңізді немесе мақалаңызды байыппен оқып бастайды. Сосын тыжырына тіксінеді. Оқыған сайын өңі бұзыла түседі. Сен — жас баласың, жасың он сегізде, жиырмада, редакция атаулыны қасиетті босаға есептеу өз алдына, ақсақалдың алдын көріп өстің, қазақы тәрбие бар, үлкенді сыйлау — парыз сияқты. Әзірге тым биік болмаса да, тәуір жазатыныңды өзің де білесің, мынау әңгімең, мынау мақалаң күнделікті газет-журналда шығып жатқан шатпырақтан көш ілгері. Табиғи, сен де жарияланғың келеді. Мүләйімсімесең де тыныш қана отырсың.

Ақыры… қызыл қарындашпен шұқшиған, тұқыра түнерген ағаң бұрқан-талқан болады. “Әй! Мынау не? Осындай сөйлем бола ма? Ол не деген сөз? Әй, мынау әңгіменің басы қайда? Есі дұрыс адам осылай бастай ма? Әй, мынаның аяғы жоқ қой! Әй! Мұндай әңгіме болмайды! Мә! Бар, кет! Сенен түк шықпайды! Жазушы болу үшін… адамша жазу керек! Кет! Қайта келме!”

Мен сол бала кезімнің өзінде кәміл түсіндім — әңгімемді қайтарып беріп отырған атақты жазушыдан менің білімім де артық, жазуым да артық. Бірақ әлі күнге түсінбейтінім — сол классик ағаларымыз соңынан келіп тұрған, әдебиеттен үміті бар жас талапкерге неге соншама өшпенділікпен қарады екен? Басқаны былай қойғанда — кісілік әдеп, үлкендік сабыр, адамдық ізет қайда? Он сегіз жасымда, Абай текстологиясы туралы көлемді, мәнді мақала апарғанымда бір әдебиетші ағамыздың “Сенің Абайда нең бар?” — деп айқайлағаны әлі құлағымда тұр.

***

Кейін, әдеби басылымдардың тұтқасына ілінген алғашқы сәттен бастап, талапкер жас атаулыға нақты көмек жасауды, жетілмегенінің өзін құлағынан сүйреуді әдетке айналдырдық. Мен әуелі “Қазақ әдебиеті”, одан соң “Жазушы” баспасы, соған жалғас “Жалын” альманағында қызмет атқарған, кейін “Жазушыға” қайта отырған замандарда, кем дегенде бірер жүз жас талапқа жол аштым, алғашқы әңгіме, өлең, мақалаларын жарияладым, бірінші кітаптарын жоспарға енгіздім, бөгеліп тұрған еңбектеріне күш бердім.

Әдебиет мүддесі, қызмет орайы ғана емес, өзің көрген қорлық кейінгілердің меселдесін қайтармасын дейсің. Бірақ мені алғаш рет Мұхтар Мағауин жарияға шығарып еді деп ешкім алғыс айтпады, керісінше, мен әдебиетке әкелген біраз бала сол әдебиеттен менің өзімді шеттетуге әрекет жасады, жазушы емес деген мазақ мақала бастырды, өзі тұрыпты, басқаларға жел берді, ұлтшыл деп, жікшіл деп, ЦК-ның ең жоғарғы сатысына дейін жеткеріп, пәленбай мәрте былық арыздар ұйымдастырды, сонысын ерлікке балап мақтанысты. Әлбетте, біз ешкімнен ақы сұрамадық, алғыс дәметпедік, өзімізден соңғыны сүйреу — парыз деп санадық, өзіміз көрмеген қамқорлық кейінгіге бұйырсын дедік. Сірә, сол, маңдайымыздан ұрған алдыңғылардың ашуымен, соңғыларды артығырақ сүйреп жіберсек керек. Сүйреп қосқан ит түлкі алмады, өзімізге қарап ырылдады, онымен қоймай, балағымызға жармасты. Жазықтымыз — кісісін таппадық, сондықтан алдымыздан өткен шалағай әдебиетшілердің ешқайсысына кінә қоя алмаймыз.

***

Мен сол 64-жылдың өзінде тағы қаншама тарихи әдебиет қарастырдым, қыс бойы, жаз бойы, күз бойы Академия архивінде белшемнен батып отырып, жүздеген бума ескерткіш қолжазба ақтардым, қазан айында болса керек, ежелгі жыраулар мұрасына арналған диссертацияға кірісіп, үрдіс серпінмен мамырдың аяғында тәмамдадым, жазу үстінде Қазақ-Ата, оның қасиеті туралы білім, таным тереңдей түсті, болашақ тарихи романдар бағдарындағы ұғымым да жаңа, әрі өрісті арнаға айналса керек. Ұзақ дәуір, кезеңдерді қамтитын тарихи-хронологиялық, яғни, шежіре-баян тұрғысындағы роман үлгісінен бас тартыппын.

Оның айқын көрінісі — диссертация машақатындағы 1965-жылғы жазба — болашақ “Аласапыран” романының әуелгі елесі. “Алтын дәптердің” 18-бетінде: “Лжедмитрий II өлімі (Аласапыран). Роман”,— деген тақырыппен берілген төрт-ақ жол таңба бар:

“Қадырғали Жалайыр. Ораз-Мұхамед. Едіге ұрпақтарының трагедиясы. “Қазақтың хандарын өлтіргенді, ноғайдың мырзаларын азаптағанды көрсетейін мен саған!” Қырғын түннің бір уағына дейін толастамады”.

Жалпы, осы шамадан бастап, дәптердегі жазбалар сюжет сызу, тақырып ежіктеу тұрғысында емес, болашақ шығарманың қаңқасын есте ұстау мақсатындағы шағын, көбіне шартты бітікпен шектеледі.

Мәселен, сол бетте: “Қызғалдақ туралы көне қыпшақ аңызы” — деген бір-ақ сөйлем тұр. Бұл — баяғы Атырақ пен Сыржан туралы аңыз, Шоқан Волынь летописінен ұшыратқан, арада тоғыз жыл өткенде ұлы бабамның ескі досы, атақты орыс ақыны Аполлон Майков “Емшан” (Жусан?) атты поэмаға арқау еткен ғажайып хикая — біздің заманға жетпеген өзгеше сырлы эпостың елес сүлдесі. Жазылмады, әлі де болса жазармын деген үміт бар.

Ал дәптердің осы бетінде, келесі жолда, сірә, ешқашан жазылмайтын көлемді шығарманың сұлбасы тұр. Ол да жалғыз сөйлем, алты-ақ сөз: “Шоқан тағдыры (Арман —  Күрес — Ажал) — дилогия”. Жазылмайтыны — ұлы Шоқанға қатысты ой-толғамдардың көпшілігі кезінде жарыққа жол таппайтын еді, ал мен жазбақ шығармалар әрқилы, әрі көп, мән-мағнасы деңгейлес болғандықтан, өлі архив үшін емес, тірі кісі үшін, дәл осы сәтте халқымның қажетіне жарауға тиіс дүниелерге ден қойдым; ақыры Шоқан туралы романдағы негізгі тұрғы — орыс отаршылдығы, Ресейдің империялық жеміт саясаты төңірегіндегі суреттер —  заманы алысырақ, пердесі қалыңырақ, сондықтан да өтімдірек болған “Аласапыранға” еніп кетті; енді алдағы уақытта тар заман — XIX ғасырда қазақ жұртының биік парасатын әйгілеген данышпан Шоқан турасында тым құрыса бірер мақала жазармын деген ниет бар, оның да орындалуы ыңғай, сәтіне байланысты. Бәрі де алланың ісі, тағдырдың жетегі. Пендесі ойға алған істің бәрі орнына келсе, әлем басқаша құрылатын еді ғой. Шоқанның орындалмаған арманы сияқты, менің де қатты көңілім кеткен роман көктей қиылды. Бірақ бұл тарапта ойлаған ой, түйген түйіннің ешқайсысы да зая кетпеуі анық, басқа тарапта, басқа бір шығармаларда көрініс тапты, дүние танымымызға тұрғы болды. Сондықтан кейісім болса да, өкінішім жоқ. Сол сияқты, 1964 жылы жобаланған тарихи трилогия да күнделік дәптер бетінде ғана қалмапты. Менің тарихи-көркемдік танымымның өтпелі бір кезеңі ғана болмады, кейінгі қазақ әдебиетіне де елеулі ықпал етті.

***

“Алтын дәптер” — 1965 туралы мана, жөнекей ескертумен шектелдік, “Аласапыран” аян түсті дедік, яғни, бұл тараптағы негізгі әңгіме — алда. Бұл жылы “Қобыз сарыны” тәмам болды, талқылау — қудалауға ұласты, аспирантураны бітіріп, қызметке тұрдық, зерттеу еңбектің негізгі тұрғыларын жарияладық және ағымдағы баспасөз бетінде түгелге жуық әйгілеуге негіз жасадық,— жаңа проза жазуға мұрша келмеді.

Келесі екі жыл мүлде таңбасыз қалыпты. Еңбексіз өтпеген, әрине. Бірақ ол еңбегіміз — зейнет емес, мехнат еді, әйткенмен, болмасқа төгілген қара тер емес, амалсыздан атқарылған қажетті іс. Бұл кезде мен 1965 жылдың ортасына жетпей тәмамдалған диссертацияны қорғау әлегімен жүрдім. Әдеби газеттегі қызмет тағы қаншама уақытты жейді, бірақ баспасөздің бір тұтқасына ілінген соң менің жарияға шығу мүмкіндігім кеңейді, қызмет ыңғайына орай ортақолды бірнеше сын мақала жаздым, университеттің соңғы екі курсы, аспирантураның алғашқы жылдарында жазылған бірлі-жарым әдеби-сын мақалаларымды бөлшектеп, сүйрелеп бастырдым, оның ішінде, әдебиет көсемі, тірі классик дәрежесіне тартылып отырған бір ақсақалдың советшіл, бос-белбеу трилогиясы туралы жазылған, енді толықтырылып, жұмсартылып, қаншама даудан соң әрең өткен бір көлемді мақаланың аяғы үлкен шуға айналды. Ашуланған ағайындар академиктері, айқайшылдары бастап, ЦК-ға шұбырды, газет редакторына кіжінді, бір ғажабы, сен солайсың деп, бетіме қарап ешкім бір ауыз сөз айта алмады.

Бұл кезде біз бұға-бұға болғанбыз, енді қорқатын ештеңе қалмаған. Ұмыт болған ежелгі мұраны қайтадан жаңғыртқан диссертация тығырыққа біржола тірелген, жұмыстарын менен соң бітірген жігіттердің өзі қорғап кеткен, ресми түрде 1965 жылдың 11 октябрінде кафедрада талқыдан өтіп, мақұлданғанымен, тағылған кінә көп, қорғауға жібермесі, жіберсе өткізбесі анық еді; бұл кезде беделі, билігі бар ағайындардан өзіме шын тілектес екі-ақ кісі көрдім: бірі — аяулы ұстазым, ғылыми жетекшім профессор Бейсембай Кенжебаев та, бірі — тікелей бастығым, “Қазақ әдебиеті” газетінің бас редакторы, жазушы Нығмет Ғабдуллин. Менің итақайдан басқаның бәрі жетіп жатқан ғылым кандидаты дәрежесін алуым — аса қажетті, бірақ екінші қатардағы мәселе еді. Ең бастысы — Қазақ хандығы дәуірінде жасалған белгісіз мұраны қатарға қосу, ұлттық әдебиеттің арғы тарихын негіздеу болатын. Мен, әдеби газетке ілінгеннен соңғы жерде, осы тарапта жазылған еңбегімді там-тұмдап жарыққа шығару, сөйтіп, аруаққа ғана емес, өзіме де жол ашудан бөтен ниет жоқ, сын бөлімін басқарып отырсам да, дау-шарға араласпай, уақыт ұтуды ғана мақсат тұтқам. Одан берекет таппадық. Бұғынсаң да бойыңды жасыра алмайды екенсің, бір кезде булығып, тұншығып қалған әдеби сыншылық қайта тіріліп, жасандылық пен жалғандыққа деген ыза бұрқ етіп сыртқа шықты, жанжал іздеген ауыр мақала жарияланып кетті.

Бұдан соң, онсыз да күмәнді ескі мұраның соңында жүрген панасыз бала мүлде құрдымға кетсе керек еді. Олай болмады. Бір қисық қазақ ашынғанда айтқан: “Атың шықпаса жер өрте!” — деген сөз шындыққа айналды. Менің ғасырлар қатпарын қопардым дегенім, пәленді, түгенді аштым дегенім әншейін нәрсе екен. Менің өзіме және маған оң қараған тағы төрт-бес адамға ғана керек екен. Ал сырттай қанша дабырайтса да, шамалы ғана дүние екендігі жалпы жұртқа мәлім кітаптың сырын шашу — ортадан төмен, өткінші ғана шығарма екендігін ашық айту, король жалаңаш деп айқайлаған баланың ісі — он сан әдеби қауым үшін үлкен оқиға болыпты. Қияңқылық пайдаға асты — енді мені ешкім де тоқтата алмайтын еді.

Үлкен жұмыс қағаз бетіне таңбаланып біткен соң, арада тура жиырма екі ай өткенде, 1967 жылдың наурызында Қазақ университеті филология факультетінің Ғылыми кеңесінде ресми қорғаудан өттім — аруақты бабаларым Қазтуған мен Шалкиіз, Доспамбет пен Марғасқа, Ақтамберді мен Үмбетей — Қазақ Ордасы дәуірінде жасалған ұлы мұраға, сол мұраның бір шалғайына жабысқан маған да Тәңірінің тура жолы ашылды. Әлбетте, мен үшін де, менің ұлағатты Жырау-Аталарым үшін де әлі талай өткелек тұрған, бірақ менің бұғанам бекіді, қарымым қатайды, Аталарым қапастан шықты, халқымен қайта табысты, ендігі қалған шаруа — ат үстіндегі ұрыста шешілуге тиіс-ті. Әрине, біздің пайдамызға.

***

69-дың күзінде табандап үш ай отырып, “Алдаспан. Көне қазақ поэзиясының антологиясы” деген аса бір күрделі кітапты баспаға әзірледім. Асан Қайғы, Қазтуғаннан бастап, Шалкиіз, Доспамбетпен жалғасатын, Бұқар жырау, Шал ақынмен аяқталатын ежелгі қазақ әдебиетінің төрт ғасырлық қазынасы.

Мені түнектен сүйреп шығарған бабаларымның ұлы мұрасының мән-мағынасы, оны табу, жарияға шығару, таныту, ең соңында бәрінің басын қосып, топтау жолында жасалған жұмыстың қиындығы мен ауқымы туралы сөз көтерудің өзі артық деп білем. Бірақ көңілдегі ақиқат шынымды айтайын: егер біздің ғұмыр бойы жасаған және жасамақ көркем шығармаларымызды таразының бір жағына түгел үйсе, соның бәрін “Қобыз сарыны” мен “Алдаспан” антологиясы оп-оңай басып кетер еді.

Мынау еңбегім артық, мынау еңбегім кем деген сөз емес. Менің Мұхтар Мағауин деген жазушыны өте жоғары бағалайтыным жұртқа белгілі, ал осы жазбаларды мұқият оқыған кейбір ағайын, тіпті, шектен шығып кетіпті деп түйері күмәнсіз. Мәселе менде емес. Біз дүниеде болмасақ та, бүгінгі қазақ әдебиеті өз дәрежесінде жұртының қажетін өтеп жатар еді, озық, іргелі әдебиет саналар еді. 32-жылғы ашаршылықта, 41-45-жылғы кәпірлер қасабында алаштың болашақ қаншама ұлы жазушысы өмірден өшті екен — қайсысының орнын іздеп жатырмыз. Ал Доспамбет, Шалкиіздің жөні басқа. Бұлардың әрқайсысы бір адам, жай ғана ұлы тұлға емес, әрқайсысы бір ғасыр, алаштың өткен өмірінің, үлгілі рухани тарихының, биік санасы мен көркем ойының көрсеткіші. Осы ұлы жыраулардың арқасында қазақ сөз өнері орта ғасырларда әлем поэзиясының асқар биігіне шықты. Көне жыраулар мұрасы — біздің кісілігіміздің ғана емес, елдігіміздің көрінісі. Біреуінің аты өшсе, тұтас бір ғасыр үңірейіп қалмақ. Ырысың ортайып, рухың төмен түспек. Сондықтан ұмытылмауға тиіс еді. Жарыққа шығуға, ең алдымен өзімізді өзімізге танытуға, советтік идеология қалыптастырған кемшін санадан айыруға тиіс еді. Жеке бір кісіге емес, бүкіл ұлтқа керек еді.

***

“Алтын дәптердің” алғашқы бетінде: “Маған қарсы адам – қазақ халқының жауы” деген жазу тұр. Таңбаланған уақыты — дәптердің бір мүшелінде, 1972, май. “Алдаспанның” ойраны өтіп, “Көк мұнардың” дауы қызған кезде жазылыпты. Мен дегенім — Өзім, Мұхтар Мағауин. Осылай деп сендім. Қазақ деген – мына Мен дедім. Сол сенімнің күшімен бар шырғалаңнан өтіп, бүгінгі күнге жеттім. Қазір бұл сөзді бұрынғыдан кеңірек мағынада ұғамын. Мен — ұлттық мұрат. Мен — алаштың жолы. Алаш жолына, ұлттық мұратқа қарсы адам, әлбетте, қазақ халқының жауы болса керек. Сол жаудың беті қайтқан, ежелгі түріктің көк туы қайта көтерілген заман. Қиындығы көп, игілігі молырақ. Өзіміз өткен шытырманды еске алып, еркін сөйлеуіміз — сол игіліктің бір көрінісі ғана. Бізден кейінгілер бұдан батымырақ толғайтын болады. Жеріне жеткізеді.

***

Сіздің адамдық жүрегіңізді ұғуға кәпір әулетінің санасы да, түйсігі де жетпейді. Коммунистік дейсіз бе, капиталистік дейсіз бе, нәсілдік дейсіз бе — өктемдік пәлсапасы, билеуші жұрттардың жалпыға таңған жарымжан көзқарасы бүкіл адамзаттық бола алмайды. Кәпір дегеніңіз — сол, діни емес, таптық, қоғамдық таным. Сол кәпірге жағамын деп тыраштанумен өмірін оздырған, қаншама атақ-абырой алса да, ақиқат жазушылығынан айрылып қалған бір туысқан ағамыздың трагедиясын бізден кейінгілер ғана түсінер. Мейлі, оның да өз есебі бар шығар, әлемнің азаматы болғысы келді. Болсын. Мұның сыртында артық күнә арқалап жатса — тағы өзімен кетсін… Ал сіз әуел бастан-ақ туған халқыңыз үшін жаздыңыз. Орыс үшін, ағылшын, неміске танылу үшін емес. Өз жұртыңыздың көкірек-көзін ашу үшін.

***

Ең үлкен, ең басты мұрат — қасиетті Құранды қазақшалау. Түгеліне шамам келмес, тым құрса бір парасын. Ес білген шағымда, үлкен әкем Мағауия мені алдына мінгізіп алып, бұрынғы өткен ақылман, айбарлы аталарымның басына апарып, маған бата, тілек сұрап, аруаққа иман, дұға жасап, үнді даусымен, көмекейден, бар мақамына келтіре құран оқыған кездерінде, ілкіде немесе жаңа ғана осы Атам туралы айтылған әңгіменің әсері — әуезді, сырлы, құдіретті сөз — құдай сөзімен астасып, ағыл-тегіл жылайтын едім. Тіпті, ересек шағымның өзінде, құран оқылса болды, көзіме жас келетін. Ер жеттік. Атқа міндік. Атағымыз шықты. Діндар болмадық, бірақ дінімізден айныған жеріміз жоқ. Лә иләһа илаллаһ — Мұхаммәд расул аллаһ! — Алладан басқа жаратушы жоқ — Мұхамед алланың елшісі. Құдай – бір, пайғамбар — хақ. Мұның әуелгісі – кәлима, дүниенің тұтқасы, соңғысы — арғы бір заманда атаусыз ғұлама жасаған озық аударманың үлгісі. Бабам Көктегі Тәңірінің болмыс-бітісін біржола айғақтаған исламды ата-баба дінінің жаңғырған нұсқасы ретінде танып, ақиқат ындынымен қабылдаған. Өзім ақылмен ұғып, тәуба қылғам. Балам менен гөрі таза, берік сенімде. Бабам мұсылман, ұрпағым да исламның оң жолында болуға тиіс. Адамның адамшылығының ең әуелгі өлшемі — өжданның тазалығы. Қасиетті Құран сөзі — барлық бастаудың тұнығы. Алайда, Кәләм шарифтың бүгінгі тәржімаларының барлығы да жәутік, мүлде жарамсыз. Мойныма алып, бар қасиетін сақтай отырып, тым құрса жиырма-отыз сүре аударсам деймін. Әлбетте, бір күннің, тіпті бірер жылдың ісі емес. Қалған ғұмырға тұтасымен созылар сәулелі еңбек. Әуелде, “Аласапыранның” екінші кітабын бастаған кезде, Ораз-Мұхамедтің ақ киізге көтерілер сәттегі дұғасы үшін Фатиқаны аударып едім. Кейін, әрқилы көңіл ауанымен, тағы да екі-үш сүренің, жекелеген аяттардың сәті түсті. Енді үзіп тастамай, үздіксіз толғану керек болады. Пенделік сауап емес, мұсылмандық парыз жөнімен. Жанға пайда, жазуға септік үшін. Рухани өмірде ғана емес, шығармашылық өнерде де жаңа бір тыныс, өзгеше бір өрнектер табармын деп үміттенем.

Қасиетті Құранға қатысты сөздің түйіні — қаламнан қайыр күткен талапкердің діні берік, өжданы биік, иманы кәміл болуға керек. Жазушылық — адамтану ғылымы. Ал бұл адамның ең басты қасиеті — ата-бабаның ақ жолына беріктік. Яғни, адамдық негізі өзіңнен басталсын. Қаламгерлік өнерге “Бақсының істегенін істеме, айтқанын істе” деген қисын жүрмейді. Өзің қандай болсаң, жазуың да сондай болмақ.

***

Құтылдық па, енді көзіміз ашылар деген шақта жеміт-жалмауыз заман басталды. Қол-аяғында кісен, қырық құлаш тас зынданда отырған адамды, барлық бұғауынан құтқарып, елсіз, сусыз, алты айлық медиен шөлге апарып тастаған сияқты. Азатсың. Еркінсің. Қайда барсаң өзің білесің деген сияқты. Зынданның өзінен құр сүлдері шыққан бұл мүскін шөлден кеппей, аштан қатпай, әлдебір су көзіне жетуі үшін қаншама заман керек. Тұрып-жығылып, еңбектеп, сүйретіліп сол бұлаққа жеткен шақта ата жұртының басында шет жерлік пе, өңін айналдырған өз туысы ма, ардан кешкен, иманнан безген тағы бір қарақшы отыруы және кәдік. Төрт тарабың бірдей Қорқыттың көрі. Жалғыз сені, үй-орманыңды емес, бүкіл жұрағатыңды, тұқым-зәузатыңды — еліңмен, жұртыңмен қоса қара құрдымға тартып әкетпек. Тағы да зарланасың — кім тыңдайды! Тарығасың — не шығады? Осындай бір зілзала заманда Алла тағалам Хазіреті Мұхамед салаллаһу ғалайһи уәссәләмға айтыпты:

Алакеуім таңға серт!

Қаракөлеңке кешке серт!

Жаратушың сені жадынан шығарған жоқ,

Һәм жатырқаған жоқ, —

Бүгініңнен ертеңің тәуір болар,

Жасаған жарылқайды, жаның жай табар!

(Кәләм шариф — 93-сүре, 1-5- аяттар).

Тағы да айтыпты:

Ол сені жетім кезіңде тапты — жебеледі

Жолсыз кезіңде тапты — жөнге сілтеді,

Жарлы кезіңде тапты — байлыққа бөледі!..

(Кәләм шариф — 93-сүре, 6-8- аяттар).

Иә! Пайғамбарыма арналған сөз — үмбетіне тиесілі. Жетім кезімде тапты —жебеледі, жолсыз кезімде тапты — жөнге сілтеді, жарлы кезімде тапты — байлыққа бөледі. Құдайға анық!

Және де айтыпты:

Біз сенің көкірегіңді ашпап па едік!

Ауыр жүгіңді алмап па едік,

Арқаңнан зілдей басқан?

Атағыңды асырмап па едік?!

Ол рас — салмақтың алмағы бар,

Рас — салмақтың алмағы бар!

Еңсеңді көтер, еқбектен танба,

Жаратушыға құлдығыңнан жазба!!

(Кәләм шариф — 94-сүре).

Құдайға анық. Жебеледі, жөнге сілтеді, байлыққа бөледі; кекірегіңді ашты, ауыр жүгіңді алды, атағыңды асырды. Ұзақ жолда көлденең кесел, қиындық ұшырасса — тегін иеленген соншама игіліктің аз ғана қарымтасы.

Еңсеңді көтер! Еңбегіңді жалғастыр! Жүрек тоқтағанша, тура жолға сызылған Қалам іркілмеуге тиіс. Жаз! Жаза бер!..

Жаз! Жаза түс! Тәңірі алқап, асқаралы биікке көтерген пендеде реніш болар, нала болуға тиіс емес. Туған жұртыңның мүддесінен тыс тілегің жоқ.

Аруақтың аманатын, тірінің парызын өтеу үшін берілген Өнердің Көктен түскен Киесі сүйген Ұлын барлық қиындықтан аман өткереді, бар мұратқа жеткізеді.

Мен шалдықсам да өттім деп, түгел болмаса да жеттім деп ойлаймын.

Ендігі тілек: Елім аман болсын! Ұрпағымның жаманшылығын көрмей өтейін! Тәңірі тағала ең соңғы сәтіме дейін ала қағаздан айырмасын!

Тағы да қасиетті бітікке бас қоямын:

Қаламга және оның жазуына серт!..

***

Қолтығымда ата-бабамның бұдан бес ғасыр бұрын жасалған мұрасы, қалтамда бес тиын жоқ, “Октябрьдің Бірдеңе жылдығы” жалпасынан түсіп, Райымбек-Ата есіміне көшкен кең даңғылдағы кітап дүкенінен шығып, бір заманда Сталин проспекті аталған, одан соң Коммунистік проспект атанған, қалай атаса да діннен шықпаған Абылай хан даңғылына түсіп, өздерінің әуелгі, тума есімдерін иеленген Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би, Бөгенбай батыр, Қабанбай батыр көшелерін кесіп өтіп, Наурызбай батырға жеттім, бұдан соңғы жерде Қазақ жұртының ғана қауіпсіздігін ойлауға тиіс ҰҚК тұсынан — бұрынғы КГБ-ның сұм үйі – Мағжан азапталған, Ахаң азапталған, тағы қанша Алаш азаматтары қанды запыран жұтқан, тәңірінің өзгеше талғауымен мына — Мен түспей кеткен, ішін емес, сыртын ғана көрген Сұр үйдің қасынан өттім, Дзержинский ескерткішінің томпайған орны да жоқ, асфальттың астына, зулай аққан машиналардың тапауына түсіп кетіпті, оң жақта “Динамо” деген стадион, өзгермеген атаулар әлі де бар, сыртқы атау ғана емес, ішкі пиғыл да көп жерде бұрынғыша, бұрын біздің дертіміз іште еді, енді советшілдердің дерті ішке түсіпті, қайта шықпайтын, не домбығып ісіп, не іріңдей жарылып, иесін ала кететін дерт, ал сыртта бұрынғы ұран да жоқ, “КПСС бірдеңесінші съезінің қорытындылары…” емес, қыртындылары деген сияқты; көк алаңда балалар доп қуып ойнап жүр, стадионнан өттім,  Шевченко көшесі, дұрыс, қазақты толық түсінбесе де, өзінің халқын қалтқысыз сүйген, ғажайып адам болған, “Заповіт”—”Як умру, то поховайте, — Мене на могилі, — Серед степу широкого, – На Вкраіні милій…” деген, — өлгенде мені туған жеріме — кең даланың қақ ортасына көміңдер деген,  бейітім биікте болсын, бәрін көріп жатайын, “Кайдани порвіте” — бұғауды бұзыңдар деген, “Як понесе з Украіни,— У синее море — Кров ворожу…”— Украинаны басып жатқан дұшпанның қара қаны ағып, көк теңізбен қосылса, сонда ғана жаным барақат табады деген, сол арманмен кіріптар заманда көз жұмған, біздің бұғау бұзылды, қазақ жері қан жумай-ақ тазарып келеді, бірақ менің жаным жай табар емес, бар қанағат — өз жерімнен топырақ бұйырар, кіріптар емес, азат елде көз жұмармын деген үміт қана, соған да тәуба, міне, өз үйім тұрған Құрманғазы атамның көшесіне шықтым, былтыр ғана басына барып қайтқам, қаймана жұрт қазақтың жері қырқылады  деседі,  ал  мен  енді  жүз  жылдан  соң Құрекеңнің сүйегі жатқан Бозан бойы, Алтын Орданың астанасы жатқан Сарай, жайқын Еділдің сол қабағы — ежелгі Хазар-Қыпшақ қонысы түгелімен қазаққа көшеді деймін, мүмкін жүз емес, екі жүз жылдан соң, — қайран менің Еділім… Қайран бабаларым! Мен риза, сендерге. Сендер ше? Ризасыңдар. Бәрін орнына келтіре алмаған шығармын,  барымды  аяғам жоқ.   1963-1993  — Ата мұрасымен, “Алдаспанмен” өткен отыз жыл — менің бар ғұмырым. Қасіретім, қиындығым. Қайғы мен зарым. Қуанышым, бақытым. Мерей, мәртебем. Мәңгілікпен тілдескеннен артық қандай мерей, қандай қуаныш болуы мүмкін. Сол мәңгілік рухты халқыңның бүгінгі санасына жалғастырудан артық қандай мәртебе болуы мүмкін. Ал бақыт… Оны-кейінгілер айтсын. Менің өзім білетін ең үлкен бақыт — қара түнек заманда бабаларымның Көк Күмбезінен сая тапқаным,  сол  Күмбезді тұрғызған қасиетті аруақтарға шырақшы болғаным. Мен…  Мені Мен  еткен —  сол Аталарым еді. Алаштың Аруағы. Халқымның мәңгілік рухы. Өткенге сенім. Болашақтан үміт… Басқа сыр жоқ.

Мұхтар Мағауин,

«Мен» ғұмырбаяндық хамса