Ұларбек Дәлейұлы. Аспаны жоқ қала (эссе)

Бүгінге дейін қанша жазушының жазу үстелінде аспанға телміріп отырып жан тапсырғанын нақты білмейміз. Білеріміз – олардың қазасы жайлы жақындары таратқан қысқа хабарлар ғана. Бұл жайында неге көп ойлана беретінімді де білмеймін. Бірде марқұм жазушы бауырым Қақай (Ғалымбек Елубайұлы): «Астана – ақын өлтіретін қала» дегені бар еді. Мен оған: «Бұл – аспаны жоқ қала» дейтінмін. Ол кезде екеуіміз де бойдақ әрі үйсіз, қай қалаға қарап тұрсақ, сол бағытта кете салатын кезбе шағымыз-тұғын. 

Сол сөзді айтқан мезгіл қараша айының басы еді, панасыз жандар үшін ол жылдардағы қараша бүгінгісінен суық, тұманды, жаңбырлы болатын. Әр жерде қонып жүріп, күйісіміз кеткен соң Шымкентке тартып кеткенбіз. Автобус жүрер алдында лайсаң базар маңында, сыз бүріккен сұрғылт көшеде арба сүйреп манты сатып жүрген оралман жігіт кездесіп қалып, қалтамызды қағып он манты алдық, тағы бесеуін аш-арық түрімізге қарап анау жігіт тегін бере салды. Екеуіміздің кез келген жан түсіне бермейтін қылжағы көп әңгімемізге ол кәдімгідей елітіп қалды. Тіпті, сөйлесе келе біреуімізді сырттай танитын болып шықты.

Сол сәтте «Астана – ақын өлтіретін қала» деген сөзді манты сатушыға меңзегенімен, түп мағынасында мені бұл қаладан кетуге көндіру үшін айтқаны еді. Екеуіміз Эндре Адидің «Парижді күз кезіп жүрді» дейтін өлеңін қосыла оқып автобустың ең артқы орындығына жайғастық.

Сенаға қарай жол тартқан едім,

Жанымды жауратты бір әуен –

Шерлі де сырлы әуен өлімім жайлы –

ақырын тыңдап ем.

Күз маған сұмдықты жеткізді сыбырлап,

Әулие Михаил көшесі үн қосты үрейге...

Одан бері кемі жиырма жыл өтіп кетті. Оның болжамы тура келіп, жанға жайлы оңтүстіктің бірнеше қаласында еркін өмір сүрдік. Ақыр соңы айналып Астанаға келіп тұрақтадық та, бұл шаһарға үйреніп кеткендей болғанбыз. Желді айының соңғы күндері аяз беті қайтқан шақ еді, екеуіміз тағы да 13 автобуспен келе жатқанбыз. Айналамыз қаумалаған адам, отырарға орын жоқ. Топ адам ішінде көп сөйлемейтін Қақай кейде бір шешіліп алса тоқтамайтын әдетімен лепіріп сөйлеп келе жатқан.

– Биыл қыс жылы болады! – деді ол. – Жылы болғанда қандай, Мәсімов мәсімен шығады, тоқал ешкінің мүйізі тоңбайды – дегені. Айнала ел ду күлді... Сөйткен Астана биыл да әлі суытқан жоқ. Ертең жаңа жыл. Жанымыз жақын тартып тұратын сол бауырым – Қақай да екі жыл бұрын жаңа жыл өте сала бақилық болды. 

Жалпы, осы календарлық уақыт ауысуы мен үшін жай ғана нәрсе. Көктерек қыстағында өткен балалық шағымызда жаңа жылдың келгенін, туған күніміз болғанын қысқы каникул бітіп, бірінші наурыз күні сабаққа барғанда білетінбіз. Шырша жағып, сақалды шалға хат жазу, одан бірдеңе күту деген сияқты тәтті де кінәсіз сезімдер біздің бастан өткен жоқ. Анық есіме түсті: тағы бір жылдың ауысқанын нақты аңдаған кезім – 1988 жылы екен, үш айдан кейін! Екінші клас оқимын, қабы жемірілген ана тілі дәптеріме «1988 жылы, 3 ай» деп жазғаным әлі көз алдымда. Содан бері кітап кемірумен келеді екенбіз. Оқып-оқып, толыстық-ау дегенде жаза бастаппыз. Кім білсін, бұл жазудың қашан аяқталатынын?..

Айтпағым жазушы мен қыс және аспан жайында еді ғой. Өзімнің үлкен жолда енді басталған көлемді шығармаларым тек қана қыс айларында, оның үстінде Астанада жазылып жатыр екен. Қақайдың да қолы қаламға қыста жүретін. «Жүз жетінші көктемін» Астанада жүріп жазды. Келесі қысқа, қырық жасқа жетпей, шап-шағын ғұмырын жазушылығын қалай кенет бастаса, өмірін де солай кенет аяқтап, кете барды. Қазір ол қала сыртындағы қорымда желтоқсанның ақ көрпесін қымтанып, өз аспанын жамылып, киімсіз ұйықтап жатыр. Әр кез басына барған сайын дұғамды оқып болған соң, «Адам деген сонша асыға ма екен?» деп ұрсатыным бар.

Менің қазіргі қысқы күндерім де жазу үстелім мен жұмысымның арасында, кітаптар мен қолжазбалар ортасында малтығумен өтіп жатыр. Үйімнен жұмысыма дейін бес аялдама, жұмысымнан үйіме дейін бес аялдама. Автобусқа мінген сайын қабағы салқын, әлде неге реніші басым үлкендерді, ұйқысы қанбаған ашулы балаларды көремін. Бәрінің еңсесін бір зілдей қара салмақ басады да тұрады. «Шіркін, осындайда Қақай болса ғой, Орда жақтағы әлдекімді мысалға алып, таң атпай-ақ қалжырап бастаған жұртты бір күлдіріп алатын» деп ойлаймын. Өзім күннің ыстығына да, суығына да аяқ киімін мысал етіп алар ешкімнің есімін айта алмаймын. Жанымда Қақай болмаған соң құлқым да жоқ, қазір...

Өткен ғасырда өмір сүрген даңқты жазушы Лау Шының[1] «Түйе Шияңзы» дейтін ғаламат романы, Шияңзы дейтін кейіпкері бар. Сұрқай тіршіліктен талыққан, қарыз-мұрыздан, күнделікті тапшылықтан қажыған айналамдағы адамдарға қарап, көз алдыма сол кейіпкер оралатыны бар. Шалғай ауылдан Бейжіңге келген атпалдай жас жігіттің тұтас өмірі арба сүйреп, адам тасумен өте шығады. Байқұстың өз меншігінде арба жоқ, күнделікті жалға беретін қатыгез қожайындардан майлап алады да, ала таңнан қара кешке дейін борбай еті борша болып жолаушы тасиды, байшыкештердің мазағына да ұшырайды. Оның өмірлік арманы, ұлы мұраты – өзінің жеке арбасы болу еді. Басқа мақсат та, үміт те жоқ. Неше жыл еңбектеніп жүріп, оған да жетеді, су жаңа арба сатып алып, құлдан бетер еңбек етеді. Сол сәтінде Бейжіңде одан өткен бақытты жан болмаған шығар. Бірақ, жылға жетпей әскерге күштеп алынып, бар байлығы – арбасынан айырылады. Күнкөріс үшін бәріне дайын адам болып шығады. Қоғамды өзгертпек болып, күрес жүргізген, көшеге шыққан оппозицияға өтірік еріп, сеніміне кіреді де, олар жайлы ақпаратты полицияға сатып, ақша табады. Уақыт өте торығып, өзін біржола тастап жібереді, жезөкшелер үйін сағалап, ауру да жұқтырады. Кім боларын, не істерін өзі де анық білмейді. Жас, қуатты күнінде өзімен таласа жолаушы таситын, қартайып, қуаты кеткен панасыз арбакештерді аяйтын. Енді солардың кебін өзі киіп, ақыр соңында көшеде үсіп өледі. Бәлкім, сол кезде олар да аспанға қарауды қойған болар, бәлкім, Бейжің аспансыз болған шығар.

Оқып отырсаңыз – тура жүз жыл бұрынғы қытайлықтардың өмірі дәл қазір бізде айнымай қайталанып жатыр. Тек, өзіңдікі болмаса да, зәулім үйлер көп салынған, арбаның орнын судыраған машиналар басқан. Ал, «өз көлігім болса екен» деп армандаған қаншама «таксист Шияңзылар» біздің қасымызда да өріп жүр. Қоғамның әр саласынан, тіпті, қалам көтергендер арасынан да көресіз.  Өзіне тән мүлкі немесе жазу бөлмесі болғанын армандаудың несі айып? Мемлекеті мүмкіндік берсе, салықпен сығып алуды ғана ойламай, көздегеніне жетуі үшін жолын ашып берсе, кім-кімнің де одан да үлкен армандарға қол созуға мүмкіндігі бар емес пе? Есіме ертеректе елдің бірінші адамы айтқан «Екі сиыр» хикаясы түссе, жұрт қатарлы күле алмаймын. Себебі – менің миымды, ой-санамды «Неге екі сиыр? Неге үшеу немесе оншақты емес?» деген секілді қорлық сұрақтар шырмап алады.

Мен бәрібір Астананың қысын жақсы көремін. Қары күрелмеген даңғылдарда көліктер кептеліп тұрса да. Кейде жаңбыр жауып, шатқаяқтап, тайып шалқамнан түссем де. Ең жаманы – Астанада аспанды көре алмайтыныма үнемі өкінумен жүремін, тұман басқан, қарлы жаңбырлы күндері кейде тіпті ауыр мұң буып алады. Ондайда салқын айран сатып алып ішіп, ойымды далаға бұрғым келеді. Қыс бойы аспанды сағынамыз да, түнімен буған ойдың ертесі таң ата тарап кеткені сияқты, жаз шыға кеңістікке көз салуды ұмытып кетеміз.

Киіз үйден тас үйге көшкелі аспанға да қаруды қойғанымыз шындық қой. Алты-жеті жасымда, жайлауда сиыр сауған шешемнің қасында бұзауын тартып, көмектесетін едім. Теріскейдің көк шалғынына әбден тойып, өрістен қайтқан сиырларымның емшегі жарыла, сыздап келе жатады. Байлаулы бұзауларын көргенде иіп, мейірленгені сонша, тырсиған емшектерінен сүт саулап қоя беруші еді.

Ол заманда электр жарығын үлкен ауылдардан анда-санда ғана көретінмін. Тау-таудың қуысында отыратын малды үйлерде ондай мүмкіндік болсын ба? Бес-алты сиырды сауып болғанша, лезде қас қараятын, шешеме бұзау тартып беріп тұрып, шығыс таудан қызара шыққан айға ұзақ үңілуші едім. Дөп-дөңгелек болып толысып, жарқырай туған ай маған алабөтен қуаныш сыйлайтын. «Әне, Тәңірі тағаланың шамы жанды!» деп айқай салатынмын. Сонда шешем: «Айға қарап саусағыңды шошайтпа» деп ескертетін.

Шешем: 

– Ертеде аспанды әке, жерді шеше қылып жаратқан екен. Күндіз де, түнде де екеуінің бір-бірінен айырылмайтыны содан. Кеште аспан теріс қарап ұйықтағанда қараңғы түседі. Жер ана болса бауырындағы адамдарға түнімен от жақтырып, аспанды күзеттіріп шығады деседі. Ай болса, аспан-әкеге ғашық Көктің қызы екен. Күндіз келуге батпай, аспан ұйықтаған соң шығатыны содан, – дейтін. Бұл аңызды шешем біреуден естіді ме, әлде ойынан шығарды ма, анық білмеймін. Білетінім – от жарығында өмір сүретін адамдардың қиялы ұшқыр болады. Сол күннен бастап аспан туралы жиі ойланатын болдым. Туған жерімнен тым алысқа көшіп кеткен соң, екі әкемнің бірін сол Алтайда қалдырып кеткенімді түсіндім әрі шексіз қайғырдым. Әбден ержеткенше «Аспансыз қалсам өз әкем бар ғой» деп құлазыған жанымды жұбатумен келгенмін. Әкем өлген соң мен екі аспанымнан бірдей айырылғанымды да сезіндім. 

Жайлаудың түні көбіне үрей шақырып тұрады. Батыс беттегі жақын тұрған жартасты қырқа үстінен байғыз сұңқылдайтын, сол маңнан албастыдай ербиген кәрі ұшқаттың сұлбасы бала біткенді қорқытатын. Бұзауларды байлап, ешкілерді көгендеп болған соң далада жанған ошақты қоралай отырып, сүт ішетінбіз, сопақша үш тастың үстінде, ақ арша мен ұшқат томарының бет қаратпас жалынына қызған қазан түбінен мың сан ұшқын ұшатын. Отқа, қазанға көз алмай қарап отырып: «Аспан да оттағы қазаннан аумайтын болса керек. Түн келсе әр тұстан жылт етіп көрініп, бірте-бірте көбейетін жұлдыздар Аспан-Қазанның түбіндегі ұшқындар емес пе? ...Онда отты жағып отырған кім, Құдай ма?»

Ой артынан ой туып, ұшына жете алмай, кесемді босата сала іргеде сүйеулі жатқан ер тоқымға жатып алып, шексіз кеңістікке ұзақ қарайтынмын. Сол қарағаннан көзім ұйқыға кеткенше зеңгірді қиялыммен шарлаушы едім. Қазір бізде от та, аспан да жоқ. Жоқ емес, бар, бірақ, көре алмаймыз. Біз Жаратушының қаншама игіліктерінен бас тартып, өзімізді өзіміз тұтқындаған пақыр жәндіктерміз. Жәндік дегенге сіз шамданып қалмаңыз...

Иә, балалықтың ұзақ қысын да көрдім. Алтыншы кластан сегізінші класқа дейін үш жыл бойы ауыл орталығындағы мектептен оқыдым да, күніне алты шақырым жолды жаяу басып, мектепке жететінмін. Қайтарда алты шақырымды тағы жаяу басып, үйге келетінмін. Әсіресе, алғашқы қар жауғанда қызық. Біздің Алтайда қара күз тұнжырап тұратын да, қараша туа қалың қар бірден басып салатын. Сол кезде біздің шағын қыстақ пен ауыл орталығының арасындағы жолдың алғашқы сорабын мен салатынмын. Балалық қитұрқылық қой, орта тұсында біраз жерін айнала омбылап, иір-қиыр етіп жүріп келіп, ескі сүрлеуге қайта жалғаушы едім. Менен кейін орталыққа шыққан атты немесе шаналы адам мен жүрген ізбен сонарлайтын да, иір-иір тау жолы көктемде қар ерігенге дейін сол бойы қалатын.

Енді міне сіз екеуіміз де біздің алдымызда өткен мың сан жазушы шиырлап кеткен әдебиет өлкесінде өз ізімізді қалдыруға тырысып келеміз. Арбакеш Шияңзы есіңізге түсіп, күле көрмеңіз. Білемін, сіздің де ұлы армандарыңыз бар. Бәлкім жеке жұмыс үстеліңіз, немесе жүрдек компьютеріңіз, анда-мұнда қыдырып шығатын көлігіңіз, тіпті, табысы көп жұмысыңыз, ешкім шақ келмес талантыңыз болғанын армандайтын шығарсыз. Иә, Шияңзы емес екеніңіз айдан анық.

Ал, сол арманы құрғыр менде де бар – қырық жылдан кейін өзім ашқан кеңістігіме, зеңгір аспаныма қарап жатып, жазу үстелімде ұйықтап кетсем деймін…

31.12.2025 жыл

[1] Лау Шы (Лао Шэ, 老舍) – Ұлты мәнжу. 1899-1966 жылдары өмір сүрген аса танымал жазушы, драматург, көсемсөз шебері.