Таланттың өз қолтаңбасы: Әділғали Баяндин әлемі

Көрмеге қойылған шығармаларды тұтас қарастырғанда, Әділғали Баяндиннің суреткерлік әлемінің басты өзегі анық байқалады. Ол – Ұлы дала, тарихи жады, көшпелі өркениет, ұлттық салт-дәстүр, адам мен табиғат үндестігі және ұрпақтар сабақтастығы. 

Суретші бұл ұғымдарды дайын қалыпта қайталамайды. Керісінше, әр туындысында олардың көркемдік мүмкіндігін жаңа қырынан ашуға ұмтылады. Сондықтан Баяндин шығармашылығын тек тарихи немесе этнографиялық тақырыптағы кескіндеме деп бағалау жеткіліксіз. Оның ізденісінде ұлттық мазмұн мен заманауи көркемдік тіл, реалистік бейне мен декоративтік шешім, дәстүр мен жеке суреткерлік көзқарас өзара сабақтасып жатады.

Ә.Баяндин кескіндемесінің тағы бір айқын сипаты – қозғалыс. Оның картиналарында аттылар, керуендер, аңшылар, жорықтағы адамдар, ойын үстіндегі жастар немесе табиғаттың өзі үнемі қозғалыс үстінде сезіледі. Бұл қозғалыс жай ғана сюжеттік әрекет емес. Ол суретшінің тарихи уақытты, халық өмірін және дала кеңістігін динамикалық құбылыс ретінде қабылдайтынын аңғартады.

Суретшінің 2024 жылы орындаған «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» атты кенеп, майлы бояу туындысы осы көркемдік ұстанымның жарқын мысалы. Шығармада қыстың ақ қарлы кеңістігінде атқа қонған үш бүркітші бейнеленген. Олардың қолындағы қырандар композицияның жоғарғы бөлігін ырғақтық тұрғыдан жандандырып тұр. Ал алдыңғы пландағы көкшіл-сұр ат, оның жанындағы жүйрік тазылар мен артқы пландағы салт аттылар шығарманың кеңістіктік құрылымын толықтырады. Туындының композициялық шешімінде «адам – ат – қыран» үштігі негізгі пластикалық өзекке айналған. Салт аттылардың дене қимылы, аттардың жүрісі, қырандардың қанат қағысы бір-бірімен сабақтасып, шығармаға динамикалық ырғақ береді. Ақ қарлы кеңістікке қарама-қарсы жылы қызғылт-сары аспан ерекше түстік контраст қалыптастырады. Осы арқылы суретші суық қыс табиғатын тек ақ және көк түстермен шектемей, оған эмоционалдық жылу енгізген. Қылқаламның еркін, батыл жағылуы қардың, аттардың және киімдердің фактурасын айқындап, көрініске қозғалыс береді. 

Бұл шығармада бүркітшілік – жай ғана аңшылық көрінісі емес. Ол қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі еркіндік, табиғатпен етене өмір сүру, ерлік және ұлттық жады ұғымдарын біріктіретін көркемдік нышан. Суретшінің осы туындысында тарихи-этнографиялық мазмұн романтикалық пафоспен астасады. Ә.Баяндин қазақтың саятшылық дәстүрін өткеннің белгісі ретінде ғана емес, ұлттық рухтың бүгінгі санадағы көрінісі ретінде қабылдайды.

Ұрпақ жалғастығы және дала тіршілігі идеясы 2024 жылғы «Немере» атты шығармасында мүлде басқа эмоционалдық қырынан көрсетілген. Картина композициясының орталығында әже мен немерелер бейнесі орналасқан. Оларды қоршаған кең дала, гүлге толы жазық, салт аттылар мен түйелі керуен қазақтың дәстүрлі өмір кеңістігін бейнелейді. Мұнда суретші тарихи оқиғаға емес, ұрпақтар сабақтастығына назар аударады. Алдыңғы пландағы әже бейнесі отбасы, тәрбие, мейірім мен ұлттық жадының символына айналған.

Шығарманың колориті ерекше жарқын. Алтын-сары дала, көгілдір аспан, күлгін бұлттар және қанық қызғылт киім суретке мерекелік әрі өмірге құштар көңіл күй береді. Алдыңғы пландағы гүлдердің еркін мазоктары табиғаттың тынысын сездіреді. Артқы пландағы салт аттылар мен түйелі керуен композицияны жеке отбасы кеңістігінен кеңірек тарихи-мәдени ортаға шығарады. Осылайша «Немере» бір отбасының көрінісінен асып, өткен мен болашақты жалғастыратын ұрпақтар байланысының көркем метафорасына айналады. 

Суретшінің «Наурыз» атты шығармасы оның көркемдік тілінің тағы бір қырын көрсетеді.

Бұл туынды алдыңғы жұмыстардан композициялық және пластикалық шешімі жағынан ерекшеленеді. Мұнда кеңістік реалистік тұрғыдан біртұтас бейнеленбей, түрлі түсті жазықтықтарға бөлінген. Көк, алтын, қызғылт, қоңыр және көгілдір түстердің айқын контрастары шығармаға декоративтік сипат береді. Композицияда адам, түйе, ат, киіз үй және дала кеңістігі біртұтас мәдени орта ретінде көрінеді. Олардың арасындағы байланысты дәстүрлі ою-өрнекке жақын ирек сызықтар мен сәндік элементтер қамтамасыз етеді. Суретші бұл жерде Наурызды тек күнтізбелік мереке ретінде емес, жаңару, бірлік, өмірдің жалғасуы және табиғатпен үйлесім идеяларын жинақтайтын ұлттық құбылыс ретінде көрсетеді. Реалистік бейне мен шартты-декоративтік пішіндердің қатар қолданылуы Баяндиннің ұлттық мәдени кодты қазіргі кескіндеме тіліне бейімдеуге ұмтылысын танытады. Бұл шығарма суретшінің тек тарихи-реалистік бағытпен шектелмей, декоративтік ойлау мүмкіндіктерін де еркін меңгергенін көрсетеді.

2025 жылы орындалған «Көне Түркістан» атты туындысында суретші Ұлы даланың қала мәдениетіне назар аударады. Көне Түркістан – тарихи кеңістіктің көркем бейнесі. Картинаның кең панорамасында көне қаланың сәулеті, базар тіршілігі, түйелі керуендер, адамдар, арбалар және сауда орындары біртұтас тарихи кеңістікке біріктірілген. Композицияның алдыңғы пландарында түйелер мен қала тұрғындары көрерменді шығарманың ішкі кеңістігіне жетелесе, ортаңғы пландағы базар мен адамдар қозғалысы Түркістанның тірі тынысын сездіреді. Ал артқы пландағы күмбездер мен сәулеттік нысандар қаланың рухани-мәдени маңызын айқындайды. Суретші сәулет нысандарын фотографиялық дәлдікпен көрсетуге ұмтылмайды. Оның мақсаты – көне қаланың тарихи рухын, өркениеттік маңызын және мәдени тоғысын көркемдік тұрғыдан жеткізу. Жылы охра, құм түсті, қоңыр және алтын реңктер көне қаланың уақыт тереңдігін сездірсе, көк күмбездер мен аспан түстері композицияға кеңістік береді. «Көне Түркістан» арқылы суретші көшпелі дала мен қала мәдениетін бір-бірінен бөліп қарамайды. Керісінше, оларды Ұлы дала өркениетінің өзара сабақтас екі қыры ретінде көрсетеді.

Суретшінің «Тау самалы» атты кенеп, майлы бояу шығармасы оның пейзаж жанрындағы ізденісін танытады. Мұнда биік таулар, жасыл аңғар, өзен, гүлді жайлау, киіз үйлер және жайылып жүрген жылқы бір кеңістікте тоғысқан. Композициядағы өзен көрермен көзін алдыңғы жазықтан алыстағы тауларға қарай жетелейді. Көк, көгілдір және күлгін түстер таулардың тереңдігін қалыптастырса, жасыл, сары, қызғылт және күлгін түсті гүлдер алдыңғы планға жарықтық пен өміршеңдік береді. Бұл картинада табиғат жай ғана әсем пейзаж емес. Ол – қазақтың дәстүрлі өмір сүрген ортасы, ата қоныс және рухани кеңістік. Киіз үйдің шағын ғана бейнесі композицияның маңызды мағыналық белгісіне айналған. Ал жылқы бейнесі кең даланың еркіндігін білдіреді. «Тау самалы» арқылы суретші табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікті поэтикалық тұрғыдан бейнелейді. Мұнда таудың биіктігі, даланың кеңдігі мен өзеннің қозғалысы біртұтас рухани кеңістік әсерін тудырады.

Суретшінің «Кездесу» атты майлы бояумен кенепке салынған шығармасында тарихи-мәдени тақырып жеке адамдық сезіммен ұштасады. «Кездесу» картинасы – нәзіктік пен ерліктің тоғысы. Композицияда салт атты жауынгер, жас әйел, ақ ат және қыран бейнелері негізгі образдық жүйені құрайды. Мұнда қимыл мен тыныштықтың, ерлік пен нәзіктіктің арақатынасы ерекше сезіледі. Шығарманың алтын-сары фоны композицияға жылу берсе, көк, күлгін, қызғылт және көгілдір түстер кейіпкерлердің бейнесін айқындай түседі. Бояудың батыл әрі еркін жағылуы суретке заманауи, экспрессивті сипат береді. Жауынгердің қолындағы қыран – еркіндік пен рухтың, ақ боз ат – адалдық пен тазалықтың, ал әйел бейнесі – нәзіктік пен өмір жалғастығының көркемдік нышаны ретінде қабылданады. «Кездесу» – тарихи тақырыптың адамдық сезім арқылы ашылуы. Суретші бұл шығармада ұлттық дүниетанымдағы ер мен әйел, күш пен сұлулық, ерлік пен махаббат ұғымдарының өзара үйлесімін көрсетеді.

2020 жылы орындалған «Қыз ұзату» атты туындысы қазақтың отбасылық дәстүрін кең эпикалық кеңістікте бейнелейді. Композицияның алдыңғы жоспарында атқа мінген қыз бен жігіт ірі масштабта берілген. Олардың артында ұзақ сапарға шыққан салт аттылар тобы орналасқан. Бұл композициялық құрылым оқиғаның жеке отбасы шеңберінен асып, қоғамдық және тарихи мәнін күшейтеді. 

Қыздың қызыл киімі мен ақ аты бірден назар аудартады. Жігіттің қара аты мен қолындағы қыран композицияға ерлік пен салтанат реңкін қосады. Түстік шешімде сұр, көк, алтын, охра және қоңыр түстер өзара байланысып, кең аспан мен дала кеңістігін қалыптастырады. Ал бояудың қалың, еркін жағылуы туындыға күшті қозғалыс береді.

«Қыз ұзату» – қазақтың отбасылық құндылығы, ұрпақ жалғастығы, дәстүр және әлеуметтік жады ұғымдарын біріктіретін шығарма. Суретші ұлттық салтты бүгінгі көрерменге эмоциялық тұрғыдан әсер ететін көркем образ ретінде ұсынады.

2025 жылғы «Қыз қуу» (кенеп, майлы бояу) атты туындысында қазақтың дәстүрлі ұлттық ойыны кең дала кеңістігінде бейнеленген. «Қыз қуу» – дала ойынының поэтикасы. Композицияның алдыңғы планында жүйрік аттарға мінген жігіт пен қыздың қозғалысы негізгі көркемдік өзекке айналған. Екі аттың жарысы картинаға динамика енгізіп, көрермен назарын бірден оқиғаның орталығына бағыттайды. Артқы пландағы киіз үйлер, жиналған жұрт және алып таулар ұлттық тұрмыс кеңістігін кеңейтеді. Алдыңғы пландағы гүлге толы дала композицияға ерекше көркемдік серпін береді. Жасыл, сары, көгілдір және күлгін реңктердің үйлесімі көктемгі немесе жазғы даланың жарық әрі еркін атмосферасын қалыптастырады. Еркін мазоктар мен қалың бояу қабаты қозғалысты одан әрі күшейтеді.

«Қыз қуу» шығармасында ұлттық ойын жай ғана ойын-сауық ретінде көрсетілмейді. Ол жастық, ептілік, еркіндік, жарыс, қарым-қатынас және дала мәдениетінің өміршеңдігі ұғымдарын жинақтайды. Осы шығармада Ә.Баяндин дәстүрлі мәдениеттің көңілді, жарқын және өмірсүйгіш қырын ашады.

Осы туындыларын қатар қарастырғанда Әділғали Баяндин шығармашылығының көркемдік ауқымы айқындала түседі. «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» картинасы – саятшылық пен еркіндік рухын, «Немере» картинасы  – ұрпақтар сабақтастығы мен отбасылық құндылықты, «Наурыз»  картинасы – ұлттық мәдени код пен жаңару идеясын, «Көне Түркістан» картинасы  – тарихи қала мен өркениет жадын, «Тау самалы» картинасы – табиғат пен ата қоныс үндестігін, «Кездесу» картинасы  – ерлік пен нәзіктіктің сабақтастығын, «Қыз ұзату» туындысы – дәстүр мен отбасы құндылығын, ал «Қыз қуу» картинасы – ұлттық ойын мен дала мәдениетінің өміршеңдігін көрсетеді.

Тақырыптары әртүрлі болғанымен, осы шығармаларды біріктіретін ортақ көркемдік өзек бар. Ол – қазақтың ұлттық дүниетанымы. Суретші үшін ат – жай ғана жануар емес. Ол – еркіндіктің, қозғалыстың және далалық болмыстың символы. Қыран – биіктік пен рухтың белгісі. Киіз үй – ата қоныс пен отбасының нышаны. Керуен – өркениеттер байланысын білдіреді. Дала – тарихи жадтың кеңістігі. Ал тау – табиғаттың мәңгілігі мен рух биіктігінің көркемдік метафорасы. Осы бейнелердің қайталануы Баяндин шығармашылығында өзіндік ұлттық образдар жүйесін қалыптастырған.

Баяндиннің көркемдік тілінің маңызды ерекшелігі – оның бір ғана әдіспен шектелмеуі.

«Қан сонарда бүркітші шығады аңға», «Қыз ұзату», «Көне Түркістан» сияқты туындыларда тарихи-реалистік баяндау басым болғанымен, олардың барлығында романтикалық пафос сезіледі. «Тау самалы» шығармасында пейзаждық-импрессивті түстік қабылдау күшейсе, «Наурызда» суретші декоративтік және шартты-пластикалық тілге көшеді. «Кездесуде» еркін бояу жағылымы мен қанық колорит эмоционалдық әсерді күшейтеді.

Демек, Ә.Баяндиннің шығармашылық әдісі бір ғана бағытпен шектелмейді. Оның өнерінде реалистік бейнелеу, романтикалық тарихи сарын, импрессивті түстік қабылдау және декоративтік-пластикалық ізденіс өзара тоғысады. Бұл – суретшінің кәсіби көркемдік тілінің қалыптасқанын көрсететін маңызды белгі.

Баяндин кескіндемесінде түс ерекше мәнге ие. Алтын-сары, охра, қоңыр және қызғылт реңктер Ұлы даланың жылуын, күн сәулесін және тарихи кеңістіктің эмоционалдық қуатын береді. Көк, көгілдір және күлгін түстер аспан мен тау кеңістігінің тереңдігін қалыптастырады.

Суретшінің кейбір жұмыстарында осы жылы және суық түстердің қарама-қарсылығы ерекше күшті. Мысалы, «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» шығармасындағы қызғылт аспан мен ақ қардың контрастылығы қысқы көрініске ерекше драматизм берсе, «Тау самалындағы» көгілдір-күлгін таулар мен жасыл-сары жайлау табиғаттың тыныштығын сезіндіреді. Ал «Кездесу» мен «Наурыздағы» қанық көк, алтын, қызғылт және көгілдір түстер суретшінің заманауи әрі экспрессивті көркемдік тілін айқындайды.

Әділғали Баяндин шығармашылығының бүгінгі қазақ өнері үшін маңызды қыры – ұлттық мәдениетті өткеннің дайын бейнесі ретінде қайталамай, оны қазіргі көркемдік ойлау жүйесінде қайта пайымдауға ұмтылуы. Ұлттық өнерді заманауи тілде сөйлету. Бұл – әсіресе «Наурыз», «Кездесу», «Қыз қуу» сияқты шығармалардан анық көрінеді. Суретші дәстүрлі тақырыптарды заманауи кескіндемелік шешімдермен байланыстырады. Ол ұлттық ою-өрнекке тән ырғақтарды, дала кеңістігінің колоритін, ат пен қыранның пластикалық образдарын және көшпелі мәдениеттің символдарын жаңа көркемдік контексте пайдаланады.

Сондықтан оның өнеріндегі ұлттық сипат тек сыртқы атрибуттардан тұрмайды. Ұлттық болмыс композициялық ойлаудан, түстік сезінуден, кеңістікке деген көзқарастан және образды қабылдаудан көрінеді.

Әділғали Баяндиннің шығармашылық қызметі оның педагогикалық еңбегімен де сабақтас. «Тұран-Астана» университетіндегі ұстаздық қызметі арқылы ол кәсіби тәжірибесін жас дизайнерлерге жеткізіп келеді. Мұндай көрменің студенттер үшін маңызы ерекше. Өйткені өнерді оқу тек теориялық біліммен шектелмейді. Түпнұсқа шығармамен бетпе-бет келу, бояудың фактурасын, композициялық құрылымды, түстік қатынасты және суретшінің жеке қолтаңбасын тікелей көру – болашақ маманның көркемдік көзқарасын қалыптастыратын маңызды тәжірибе. Осы тұрғыдан алғанда, Баяндиннің шығармашылығы жас буынға ұлттық өнерді заманауи кәсіби деңгейде пайымдаудың үлгісін ұсынады.

Өнердегі таланттың уақыт өте келе кәсіби шеберлікке айналуы табиғи қабілетпен ғана емес, үздіксіз еңбекке, ізденіске, талғамға және көркемдік жауапкершілікке байланысты.

«Талғам түйіндеген талант» атауы осы тұрғыдан суретшінің шығармашылық болмысына дәл келеді. Әділғали Баяндиннің туындылары бөлек сюжет емес. Олар біртұтас шығармашылық дүниенің әртүрлі қырларын көрсетеді. Саятшылықтан – ұрпақ сабақтастығына, Наурыздан – көне Түркістанға, тау табиғатынан – қыз ұзату дәстүріне, кездесуден – ұлттық ойынға дейінгі тақырыптардың барлығы қазақтың тарихи-мәдени кеңістігімен байланысып жатыр. Бұл шығармаларда өткен мен бүгіннің арасында көзге көрінбейтін рухани көпір бар.

Суретші үшін Ұлы дала – географиялық кеңістік қана емес, тарихи жады мен ұлттық сананың мекені. Ат – еркіндіктің, қыран – рухтың, киіз үй – ата қоныстың, керуен – өркениет сабақтастығының, ал адам – осы мәдени кеңістіктің басты иесі.

Сондықтан Әділғали Сәрсенұлы Баяндиннің «Талғам түйіндеген талант» атты жеке көрмесін бір суретшінің шығармашылық есебі ретінде ғана қабылдау аздық етеді. Бұл – ұлттық дүниетанымның қазіргі кескіндемедегі көрінісін, тарихи жад пен заманауи көркемдік ойлаудың сабақтастығын көрсететін мәнді мәдени оқиға.

Көрме көрерменді қазақ өнерінің өткені туралы ойландырумен қатар, оның бүгінгі көркемдік тілінің мүмкіндіктеріне де назар аудартады. Баяндиннің шығармашылығы осы екі кеңістіктің – дәстүр мен жаңашылдықтың, тарих пен бүгіннің, ұлттық сана мен заманауи көркемдік ізденістің тоғысқан тұсында қалыптасып келеді.

Оның картиналарынан қазақ даласының кеңдігі, тарихи образдардың қуаты, көшпелі өркениеттің қозғалысы және ұлттық дүниетанымның терең тамыры сезіледі.

Бұл – өткенге тағзым ғана емес. Бұл – ұлттық мәдениеттің бүгінгі көркем тілде жалғасуы.

«Тұран-Астана» университетінің доценті Оспанов Ғ.Х.