Байыт Қабанұлы. Қара шал қайыс өрген қайран мекен...

(Ақын бауырым ТАЛАПБЕК ТАБЫСБЕКҰЛЫ туралы ой толғау)

Талапбек Табысбекұлы деген танымайтын жігіт бірде телефон соғып: «Аға, өлеңдерімді моңғолшаға аударып беріңізші», — деген тілек айтты. Бір топ өлеңдерін де жіберді. Оқып көрсем, қазақы ұлттық бояуы қалың, өлеңінің мінезі де, жасалу әдісі де, сөзден сөз шығару амалы да, сөз саптау салты да ежелгі қара өлеңнің өң-тұрқын сақтаған тым-тым қарапайым, сөйте тұра ішкі жан сезімі тым-тым нәзік өлеңдер екен. Былайша айтқанда, тек қазақтарға ғана тән мұң-зары бар қазақ өлеңдер. Соны байқадым да, аударудан дереу бас тарттым.

Иә, ондай өлеңді басқа елдің тіліне аудару қиын. Жоқ, алыстан қиылып тілек білдірген ақын бауырымның көңілін қайтармай, әйтеуір аударған сыңай танытып, олпы-солпы бірдеңе жасап, моңғолдың материал таба алмай отырған басылымдарының біріне бастырып, порталдарының біріне қоя салсам, інім маған риза болып, алғысын жаудырары анық еді. Бірақ мен інімнің көңілінен гөрі өлеңінің көңіліне қарадым. Ым-жымы келісіп тұрған, бояуы қанық әдемі өлеңдерді ит жеген терідей қып жұлмалап, жақсы атануға ақындық болмысым жібермеді.

Дәл осы сықылды тілекті Дәулеткерей Кәпұлы бауырым да қойған еді маған. Өлеңсүйер қауым біледі, ол жігіттің өлеңдері тіпті де қазақы. Сондықтан неше кітабын оқып, жалғыз өлеңін аударғаным бар... Міне, осы ойымды түсіндіріп айту үшін жеңіл ғана жеткізу жеткіліксіз болған соң, телефонына видео арқылы жалғап, бетіне қарап отырып, барынша түсіндіргенім бар. Ол да түсінген.

Талапбек бауырыммен жүздесуім осы ғана. Бірақ әне жерде, міне жерде көрініп қалған топтама өлеңдерін, басқа да жазбаларын оқып қалатынмын. Жалпы, бұл уақытта не көп — ақын көп, солардың бәрін оқып отыруға уақыт мұрша бермейді. Бірақ көрініп қалса, әдейілеп оқып отыратын, кітаптарын іздейтін Ұларбек Дәлейұлы, Ұларбек Нұрғалымұлы, Ықылас Ожайұлы, Дәулеткерей Кәпұлы, Ербол Бейілқан, Айгүл Жұмаділ, Жадыра Байбұлан, Ершат Қойболдин сықылды біраз ақындар бар. Талапбек те солардың қатарында еді.

Ал енді үйіне көп кітап жиналған жазу адамдарының көбінде болатын бір нәрсе бар: ол — іздеп жүріп тауып алған кітаптарыңды: «Сосын тыныш отырып оқимын», — деп бір жерге қоясың да, мүлдем ұмытып кетесің. Сондай жағдай менде де болып тұрады. Оны айтуымның себебі — неше күн бұрын әлгі Талапбек бауырым тағы да телефондап:

— Аға, Астанада кешімді өткізейін деп жатырмын, соған келіңіз. Оның сыртында мен туралы ағалық бір пікір айтыңызшы, — деген.

Енді ақын інің туралы пікір айту, әрине, қиын емес қой. Бірақ беталды бос сөз айту, өтірік мақтау — менің қолымнан келмейтін іс. Сондықтан интернеттен оның өлеңдерін іздеп, біріккен жинақтардан қарастырып жүрсем, кітаптарымның арасында оның «АРҒЫ ЖАҒЫ ЕРТІСТІҢ, БЕРГІ ЖАҒЫ» деген өлең жинағы тұр. Қашан, қайдан алып әкеліп қойғаным есімде жоқ. Сонымен кітапты бастан-аяқ оқып шықтым.

Кейбір інілердің неше кітабын оқып, айтуға сөз таппайтының бар ғой. Ал мына кітап туралы, ішіндегі өлеңдері туралы айтатын дүние көп екен. Мен сол айтылуға тиісті көп дүниенің бір-ақ қырын таңдап алдым. Ол — Талапбек ақынның сағынышы, сол сағыныш жолындағы бақ-қайғысы.

ӘЛҚИСА:

Талапбек Өр Алтай, Қабада туған екен. Ол дегенің атақты: «Жеті Қаба, жеті өзен». Былайша — шетте туған қазақ. Ал шетте туған қазақтың ішінде не жататынын Талапбек сықылды, мен сықылды шетте туып, шерменде болған қазақ қана біледі. Олардың сағынышы, олардың арманы, олардың қайғы-қасіреті — тек қана атажұрт. Байлық емес, басқа емес — Қазақстан. Еркек, әйел, жас, кәрі демей, ойлайтыны да, айтатыны да — сол.

Талапбек, міне, сол шерменде болған шетел қазақтарының жасап шығарған төл тумасы екенін әрбір өлеңінен көресің. Оның қайда барса да жоғалта алмайтын, ұмыта алмайтын сол бір қиын да қиыр жолы бар, бөгдеден бөлек болмысы өлең жазса да, сөйлесе де, ойланса да ешқашан құтқармайды. Бұл — менің өз басымдағы ерекшелік. Сонысымен де Талапбекті жақсы түсіндім. Біртүрлі іштей елжіреп, қарадай қиналып, жаным ашыды. Жаным кімге ашыды — оған ба, өзіме ме, оны айта алмаймын.

Кітабын ашып қалып едім, маған ежелден таныс бір сурет кезікті:

«...Бала күнгі өзгеше қысым менің,
Тау ішінен тыңдайтын үкі үндерін.
Тоздырушы ем там үйдің бүкір белін.
Түтіндердің таңырқап түтілгенін...»

Тау ішінен естілетін үкі үні қазір де менің құлағымда. Ал түтіндердің түтілгенін таңырқау — тек ақынның ғана қолынан келетін шаруа екенін албаты адам білмейді. Желсіз күні ақ боз үйдің түтігінен будақтаған тезектің көк түтіні мен апам жарықтықтың әлсіз қолдарымен түтіп отыратын түйенің шуда жүні екеуінің айна-қатесіз бірдейлігін Талапбек қалай сезді десеңші. Иә, ол түтінді мен де талай тамашалағам, сезінгем, бірақ өлең етіп жазбадым.

Ол тағы да:

«...Сыйпаған кекілімнен желі еркелеп,
Жүрегім жұртымды айтсам неге өртенер.
Қара шал қайыс өрген қайран мекен,
Апамның өресіне көлеңкелеп...» —

дейді.

Апамның өресіне көлеңкелеп, қайыс өріп отырған қара шал жоғалғалы қашан. Басқасының бәрін қойып, тек осы бір шумақ өлеңнің айтайын дегенін неше томдық роман етіп жазып шығуға болар еді. Соны білгеннен кейін ғой жұртын айтса, жүрегінің өртенуі. Иә, менің де жүрегім өртенеді. Бірақ кімге айтасың оны, айтқаныңмен кім түсінеді? Тек әйтеуір қолыңнан келері осы болған соң, осылай өлең қып жазасың, өртеніп-өртеніп тынасың.

«...Жеріңнің иісін жел жеткізетін,
Сағыныш дерті меңдеткізетін.
Күңіренемін, күйік емемін,
Күн болар ма екен сенде өткізетін...»

Басталды. Шетте туған менің де, сенің де, оның да айтатыны — осы. Сосын, тістеніп тұрып:

«...Безсем де кетем, сезсем де кетем,
Туған жеріме жат боларымды...» —

деп қара көзден жас төгеді.

Сөйтіп отырып:

«...Елім-ай, Ой қайшаны, Сұлубайды
Салмасам сәби көңілім жылынбайды...» —

дейді. Бұл да — сол қазақтың сөзі. Айтушысы — Талапбек.

Жаным ашитыны сол, ол Үрімжідегі орталық алаңда отырып:

«...Алаңда отырмын Оспан атылған...» —

деп алып, іштей алай-дүлей күйге түсіп:

«...Мен анамның жатырында боздадым,
Сен атылған секундта көз қағып...» —

дейді.

Қасірет пе, қасірет болғанда қандай. Осы жарты шумақты оқысаң, таңдайыңа қан татып, көзіңе жас келеді. Амалсыз жұдырық түйесің.

Ол тағы да Мәскеуде, Қызыл алаңда тұрып:

«...Үш минут үнсіз тұрдым есіме алып,
Үш миллион қазақты аштан өлген...» —

дейді.

Жаның ашымай көрсін. Талапбекке ме, жоқ, қазаққа ма. Әйтеуір, өзіңді қазақ сезінген болсаң, жаның ашиды. Сосын ол:

«...Түсімде табыттамын...» —

дейді. Ал мен өңімде де табытта жатқандай болам. Басымнан кешкен тарихым осы. Кімге өкпелейсің, бұл — күштілердің әлемі...

Талапбек тағы да:

«...Безсем де кетем, сезсем де кетем,
Туған жеріме жат боларымды...» —

деп атын ерттеп, атанын қомдап, тең басады. Сосын:

«...Ауылым көшіп барады асып белден,
Құт мекенін қалдырып нәсіп көрген.
Анам жылап қарайды жасып шерден,
Қара арғымақ барады басып кердең...» —

деп ата жұртқа бет түзейді.

Артында:

«...Ағырап Алтай қалды кәрі бейбақ,
Егіліп Ертіс қалды көзі жайнап...»

Ертіспен бірге ел де жылайды. Бірақ бұл — бақыт көші, соған риза болады. Әйтпесе ел басынан не өтпеді.

Талапбек көшіп бара жатып та сол ел басынан өткен қиын кезеңдерді есіне алып:

«...Жоқ шығар бұл қазақтың көрмегені,
Шекесі шежіре айтсаң шерленеді.
Анасы балаларын тербемеді,
Баласы әкелерін жерлемеді...» —

деп зарланады.

Кім айтпады бұл зарды, бәрі айтқан. Бірақ ол зарды да кім тыңдады, тыңдағанда не қылады. Сонда да бұл жолғы зар — Талапбектің еншісінде.

Көш ілгері жылжиды, Ертістен өтеді. Көшкен ел артына қарай-қарай мойынын талдырып, алға ұмтылады. Міне, осы жерде ақын:

«...Арғы жағы Ертістің атам қалған,
Аһ ұрғыза береді ахау жалған.
Бергі жағы Ертістің — Отан қорған,
Боздатады беймезгіл ботаңды арман...» —

деп ар жағын да, бер жағын да сағынады. Астындағы қара арғымақ кердең басып ілгерілесе де, ішіндегі туған жерге деген қимастық кейін тартып, көкпарға салады. Бұл — көшкен елдің тартқан қасіреті мен тапқан бақыты.

Иә, талпынған ел тартқан қиындығына қарамай, діттеген жеріне жетеді, әрине. Көшуге түйе қомдаған екенсің, теңін шешетін де жер бар. Бұл көш те жетер жеріне жетеді. Аңсаған арманына жеткен ақын атажұртта аттырған алғашқы таңын қарсы алып тұрып:

«...Келдім аңсап, құшағыңды аш, қорғаным,
Алатауым, Алакөлім, орманым.
Мейірім бер, жылынайын соншалық,
Өгей ана құшағында тоңғаным...»

«...Күн менікі шұғыламды шашарға,
Түн менікі құшағыма басарға.
Отау азат, ошағы азат отанда,
Жер менікі шуағымды шашарға...»

«...Қазақстаным — жұмақ мекенім,
Күрсінсем, көзді бұлақты етемін...»

«...Кәусар балын таратса да жат мекен,
Сенің уың барлығынан тәтті екен...» —

деп қуанышын қойнына сыйғыза алмай шаттанады.

Ішіндегі мұңын да жасыра алмай:

«...Миллиард масаның ызыңы,
Миымды улаған пендемін...» —

деп сырын да айтады. Сонда да сағынышы тек қоймай:

«...Ерке Есіл еміреніп ақ айдын,
Тебіреніп толқындарын санаймын.
Асқарынан аунағанда арай күн,
Астанадан Алтайыма қараймын...» — деп мойынын талдырады...

Қай заманнан бергі қазақ көшінің өз-өзінің түр-түсі, өз-өзінің машақаты бар. Сол секілді бұл көштің де өзіне жетерлік қуаныш-шаттығы, қайғы-қасіреті де бар. Әрі өмір деген елжіреп тұрған бауырмал әпкең емес, ол қашанда жатбауырлығын көрсетеді. Бұл жолы да сол салтынан танбады. «Ағажай Алтайлап... келгенде»:

«...Обалдан безінген туысым,
Оралман атайды бүгінде...»

Солай. Сонда да ол сүйгеніне қарап:

«...Айымдайсың нұрланған,
Қайыңдайсың бүр жарған.
Көтер, көтер басыңды,
Өтер-кетер бұл жалған...» —

деп жұбатады. Басқа не қылсын.

Көрмеген жердің ойлы-шұңқыры көп, сүрінеді, жығылады. Жақынынан жаттық көріп жасиды. Сондай кездерде еріксіз жігіт басын жерге түсіріп, атажұртта дүниеге келген қызына қарап:

«...Қызым, маған мына мекен жат жөргек,
Келімсектей кеберсітер сәттер көп.
Кіндік қаның тамған жерің — Алматы,
Аяларсың қастерлеп.
Қызым, маған мынау өлке зекірді,
Тынышымды кетірді.
Өз Отаным омырауын тоспайды,
Өгей ана секілді.
Қызым, маған мынау үйде үскірік,
Шыдай берем, жылай көрме қыстығып.
Қабыл болар періштенің тілегі,
Жіберші бір түшкіріп...» —

деп медеу іздеп, сәбиге жалынады. Өзіне-өзі күш-қуат сыйлайды.

Енді нақтап үйін тігіп, іргесін көмеді. Салма тасқа арқан салып, бастырып, ошағына от маздатады. Көкке шапшыған көк жалындай өмір өзінен-өзі оңалып, отауынан будақтаған көк түтінін қазақтың самал желі түтіп, көк байраққа өң береді...

Бүгін Талапбек Арқаның шексіз сар даласында тұрып, дауысын Алтайға жеткізіп өлең оқиды. Кешегі Қабаның қара баласы бүгін Қазақстанның Астанасында барша қара орман қазаққа ортақ үн шығарып, асқақтатып ән салады...

Бұдан артық бақыт жоқ мына әлемде. Алла саған үнемі сәттілік сыйласын, бауырым.

Сөз тамам.
Сені құрметтеген ағаң
БАЙЫТ ҚАБАНҰЛЫ.
2026.04.02
Моңғолия