Құл-Керім Елемес шығармашылығындағы діни-рухани поэтика

Бұл жолдар – рухани тазару мен ішкі қайта туу (тәубе, мағрифат) сәтінің көркем бейнесі. Ақынның:«Жарығыма ұмсанам, Екіге хақ жарылып...» (Елемес, 2014: 6) – деген жолдары осы рухани жарылу сәтін айғақтайды. Бұл – рух пен тәннің, құл мен нәпсінің арасындағы хақиқат майданы. Ал өлеңнің соңындағы «Әлхамдулилләһ!» сөзі – рухани жеңістің, ішкі нұрдың табылғанының нышаны. Яғни, «Құл-Керім» – Хақ жолына қайта оралған, нәпсісін жеңген адам. Демек, «Қап-ай» мен «Қайшы» өлеңдері ақынның жеке басының психологиялық күйзелісі  емес,  классикалық  сопылық  жолдың  жаңаша  формасы.  Бұл  өлеңдер бір-бірін  толықтыра  отырып,  Құл-Керім  Елемес  поэзиясындағы  «адам  –  құл» концепциясының  көркем  эволюциясын  бейнелейді.  Бұл  тұрғыдан  қарағанда, Құл-Керім Елемес поэзиясы Ясауи іліміндегі «ғаріптік», «пақырлық», «нәпсімен майдан» ұстанымдарының ХХІ ғасырлық поэтикалық көрінісі деуге болады. Қожа Ахмет  Ясауи  мен  Сүлеймен  Бақырғанидің  «құлдық  арқылы  еркіндікке  жету» философиясын жеке есімдік деңгейде жаңғыртқан заманауи сопылық поэзия үлгісі болып табылады.

Құл-Керім Елеместің «Махаббат па?» өлеңі – ақынның рухани-философиялық дүниетанымының өзегін құрайтын шығарма. Жалпы діни-танымдық мәтінде кездесе беретін  бұл  сөздер  сопылық  дәстүрде  анағұрлым  күрделірек  мәнге  ие.  Мұнда махаббат ұғымы сопылық ілімдегі илаһи ғашықтық, яғни адам мен Хақ арасындағы сүйіспеншілік байланыс тұрғысынан талданады. 

«...Құдай берді құштарлық ол жанды ұрған,

Хақ лебінің бір мысқалы ол, мүмкін,

Соқыр, мылқау, кереңді де жандырған!» (Елемес, 2014: 5).

Бұл жолдарда махаббат – Алладан келетін рухани қуат, «Хақ лебінің бір мысқалы». Сопылықта бұл ұғым «ишқ иләһи» (ышық, Аллаға ғашықтық) деп аталады, яғни ғалам мен адамның жаратылуының түпкі себебі – Алла мен махаббаттың бірлігі:

«Дүниенің тартылысы ол – махаббат.

Рух пен тәннің әр тынысы ол – махаббат...» (Елемес, 2014: 5).

Ақын махаббатты бүкіл болмыстың қозғаушы күші ретінде сипаттайды. Сопылық поэзияда махаббаттың екі деңгейі бар: Жаратылғанға (адамға, әлемге) деген сүйіспендік – сыртқы форма; Жаратушыға (Хаққа) деген сүйіспендік – ішкі мән.

Осы  тұрғыда  ақынның  көзқарасы  ислам  философиясындағы  Ибн  Сина ұстанымымен  сабақтас.  Ибн  Сина  (Авиценна)  «Ғашықтық  туралы  трактатында» (Risālah  fī  al-ʿIshq)  махаббатты  ғаламның  құрылымын  ұстап  тұрған  мәңгілік  әрі әмбебап күш ретінде сипаттайды. Оның пайымдауынша, Құдай – Таза Жақсылық (Pure Good), сондықтан Оның даналығы әрбір жаратылысқа махаббаттың жалпы қағидатын сіңірген; сол арқылы әр болмыс өз бастауы – Бірінші Себепке (al-Mabdā al-Awwal) ұмтылады. Яғни, Ибн Сина үшін махаббат – жаратылған мен Жаратушы арасындағы онтологиялық байланыс күші (Роузати, 2020: 2).

Құл-Керім  поэзиясында  осы  екеуінің  арасындағы  айырма  нақты  ажыратылып көрсетіледі. Ақын «шынайы» және «нәпсілік» махаббатты қарама-қарсы қоя отырып, рухани танымның өлшемін ұсынады:«Хақ пен өзін ұламаған махаббат,Хақты айтқанда жыламаған махаббат...Махаббат па?» (Елемес, 2014: 5).

Бұл  жолдардағы  сұрақ-жауап  құрылымы  –  сопылық  дидактиканың  айқын көрінісі. Ақын үшін нағыз махаббат – Аллаға апарар жол, ал нәпсілік сезім – рухты тұншықтыратын перде.

Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінде:

«Ғашық дертін көтердім, дәрменім жоқ,

Ғашық жолында жан бергеннің арманы жоқ,

Осы жолда жан бермеске амалым жоқ,

Не қылсаң да ғашық қылғыл, Пәруардигар» (Әдеби жәдігерлер, 6-том, 2008: 36) – деп, ғашық болуды – рухани тіршіліктің шарты деп көрсетеді. Ясауитанушы-ғалым Т.Қыдырдың сопы ақынның ғашықтық ғаламаты туралы: «...түркi  халықтарының iшiнде алғаш болып сопылық жолға ден қойған шайырдың  Жаратушыға деген ұлы махаббаты қасаң қағидалар негiзiнде емес,  қайта  оны  жергiлiктi тұрғындардың түсiнiгiне лайықты етiп жеткiзген» (Қыдыр, 2021: 38) деп атап өтеді. Ал Абай Құнанбайұлы осы идеяны гуманистік деңгейге көтеріп:

«Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті...» (Абай, 2025: 305) – деп, махаббатты иман мен адамдықтың өзегіне айналдырды.

Құл-Керім Елемес болса, осы ілімді ХХІ ғасырда қайта жаңғыртып, махаббатты жаратылыс пен рухтың байланысы ретінде сипаттайды: «Дүниенің тартылысы ол – махаббат...» (Елемес, 2014: 5). Ақынның  бұл  танымы «Сүю»  (2002)  өлеңінде  нақты  өмірлік  және  қоғамдық мазмұнмен  ұштасады.  Мұнда  илаһи  махаббат  идеясы  кеңейіп,  Алланы  сүюден басталып, адамды, ұлтты, отанды сүюге дейін өрістейді:

«Адам һәм Адам баласы,

Алланы сүйсе жарапты.

Жын менен Адам баласын,

Сүюге Өзін жаратты!» (Елемес, 2014: 4).

Мұндағы ой – махаббаттың түп бастауы Аллада, сондықтан адамды, ұлтты сүю – сол Алланы сүюдің табиғи жалғасы. Ақынның «Алланы сүйген жүрекпен, Адамды сүймеу мүмкін бе?» деген жолдары сопылық дәстүрдегі «махаббат пен бірліктің» әмбебап үлгісіне айналады. Бұл құрылым Абайдың «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» өсиетімен идеялық сабақтастықта көрінеді. Ал Құл-Керімде бұл жол Алладан адамға, адамнан ұлтқа, ұлттан сүйген жарға қарай өрбиді.

«Адамды сүйгем жүрекпен,

Қазақты  сүймеу  мүмкін  бе?» (Елемес, 2014: 4) – деген жолдар арқылы ақын рухани махаббат пен ұлттық сүйіспеншілікті тұтастықта қарастырады. Бұл орайда ақын Мұқағали Мақатаевтың әйгілі тұжырымына илаһи мән береді. Мұқағали: «Поэзия  –  махаббатпен  басталып,  парасатпен  аяқталады»  –  деген болса, Құл-Керім бұл ойды толықтыра отырып: «Поэзия – махаббатпен басталып, парасатпен  кемелденіп,  ақиқатпен  ұштасады» – дейді. Мұндағы «ақиқат» ұғымы – Алламен қауышу, рухтың кемелденуі. Осылайша, Құл-Керім поэзияны махаббат (сезім) → парасат (таным) → ақиқат (рухани ояну) сатылары арқылы сипаттайды. Бұл құрылым классикалық сопылық жолдың (махаббат → мағрифат → хақиқат) көркемдік үлгісімен сәйкес келеді.

Құл-Керім  Елемес  илаһи  махаббатты  –  адам  мен  Хақ  арасындағы  байланыс, ал  поэзияны  –  сол  байланыстың  тілі  деп  таниды.  Ол  Ясауидің  «ғашық  қылшы, пәруардигар»  тілегін,  Абайдың  «махаббатпен  жаратқан  адамзатты»  ілімін  және Мұқағалидің  «парасатпен  аяқталатын»  поэзиясын  біріктіріп,  олардың  рухани сабақтастығын «ақиқатпен ұштасқан поэзия» концептісімен тұжырымдайды.Сөйтіп,  Құл-Керім  Елеместің  шығармашылығындағы  илаһи  махаббат  –  қазақ поэзиясындағы сопылық дәстүрдің заманауи жаңғырығы, рух пен сезімнің, таным мен ақиқаттың бірлігіне айналған көркем-философиялық жүйе болып табылады.

Құл-Керім  Елеместің  «Ең  жақсы  сөз»,  «Зікір»,  «Құран»,  «Кәлима»  өлеңдері – ақынның илаһи танымындағы сөз, иман және зікірдің біртұтас философиясын айқындайтын  рухани  цикл.  Бұл  шығармаларда  Алланы  еске  алу,  Оның  есімін жүрекпен үнемі қайталау (зікір), Құранға құрмет көрсету және кәлиманың (иманның) мәнін ұғыну – адам болмысының негізі ретінде сипатталады. Сопылық ілім бойынша, зікір – ұмыт қалған рухтың өз тегін қайта еске алуы, яғни ұйқыдағы жанның оянуы. Осы орайда Сеййед Хусейн Наср былай деп жазады: «Sufism provides the means to awaken us from the dream of forgetfulness of who we are and allow us to enter into and remain in the remembrance of the Divine Reality» (Наср, 2008: 6).Бұл  ой  ақынның  рухани  ізденісімен  тікелей  сабақтас. 

Елемес  үшін  зікір  – адамның  жаратушыны  ұмытуынан  арылып,  өзінің  рухани  болмысын  тануының амалы. Сол себепті «Ең жақсы сөз» өлеңінде «Ләә иләһә илаллаһ» кәлимасы барлық жаратылыстың өзегі, әлем мен адам тіршілігінің мәні ретінде беріледі. Ақын үшін бұл сөз – жаратылыстың негізі, адам өмірінің мақсаты мен ақтық сөзі: «Дүниенің бар болуы – Ләә иләәһә илаллаһ. Жаратылыс мақсат сөзі – Ләә иләәһә илаллаһ. Ақтық демдегі айтар сөзі – Ләә иләәһә илаллаһ» (Елемес, 2014: 12).

«Зікір» өлеңінде ақын зікірді рухты тазартатын, жүректі тірілтетін амал ретінде түсіндіреді.  Бұл  жерде  сопылық  тәрбиенің  басты  шарты  –  сөз  арқылы  рухани сергектікке жету қағидасы айқын байқалады: «...Зікірсіз тыныс бола алмас, Бір сөзің Хақсыз болмасын!» (Елемес, 2014: 13). «Бір сөзің Хақсыз болмасын!» деген жол сопылықтағы шынышыл, адал болу шартын көрсетеді. Сопылықта сөздің рухани энергия, ал жалған, бос сөздің жүректі қарайтатын нәрсе екендігі мәлім. Ақын осы қағиданы қазақ поэзиясының табиғи тілімен жеткізеді. Ол сопылар зікірінің дауыстап айтылатын және іштей зікір ету сынды екі түрін де өлеңде тоғыстырады. Дауыстап айтылатын сыртқы сөз көмекші болса, іштей зікір ішкі оянумен жүзеге асатынын меңзейді. Бұл поэтикалық тұжырым сопылықтағы «зікір жүректен басталады» деген ұстаныммен сәйкес келеді.

Ал «Құран» атты көлемді өлеңінде ақын зікірдің ең ұлы нұсқасы ретінде Құранды оқу мен оны терең түсінуді насихаттайды. Ақынның ойынша, Құранды білмеу – Алламен байланыс орната алмау, рухани тоқырау:

«Құранды – сөзін Хақтың оқымауың,

Ол сенің – екі әлемдік тоқырауың!» (Елемес, 2014: 22).

«Кәлима» өлеңінде иманның өзегі мен өмірдің мәні «Ләә иләәһә илаллаһ» сөзінде тоғысады. Ақын бұл кәлиманы адам рухының ең соңғы, ең шынайы сөзі ретінде сипаттайды: 

«Адам ба, Адам Кәлиманы айтпақ керек...

Таусылып дәм өмірден озарда да,

«Ләә иләәһә илаллаһ» деп, қайтпақ керек!» (Елемес, 2014: 23).

Бұл төрт өлең рухани желі арқылы байланысып, ақын поэзиясында сөз – зікір – Құран – иман сатыларынан тұратын тұтас жүйе түзеді. Ақын үшін сөз – жаратылыстың негізі, зікір – рухтың тынысы, Құран – Хақтың үні, ал кәлима – рухтың мәңгілік серті.

Бұл  цикл  Ясауи  хикметтеріндегі  «Хақ  есімін  ұлықтау»  мен  «тіл  мен  жүрек тазалығы» ұғымдарымен сабақтас. Егер Ясауи үшін зікір – рухты нұрландырудың амалы болса, Құл-Керім Елемес үшін ол – бүгінгі адамның рухани оянуына бастайтын жол. Осы тұрғыдан ақын сопылық дәстүрді қазіргі поэзияның тілімен жаңғыртып, сөз арқылы рухты тірілту миссиясын атқарады.

Құл-Керім Елемес балалар поэзиясы жанрында да өнімді еңбек етіп келеді.

Ол 2018  жылы  «Рух»  халықаралық  әдеби  байқауында  балалар  поэзиясы  бойынша бірінші орынды иеленіп, кейін «Аллахай» атты жыр жинағын шығарды. Бұл жинақта ақынның  бала  тәрбиесіне,  рухани-адамгершілік  құндылықтарға,  ұлт  пен  иман сабақтастығына арналған көптеген өлеңдері топтастырылған.Ақынның осы жинағындағы «Ата әлдиі» өлеңі – қазақы рухтағы ата батасы мен фольклордағы әлди жанрының тоғысы деуге болады. Мұнда ата мен бала арасындағы рухани сабақтастық, ұлттың тарихи тұлғалары мен имани өнегесі қатар өріледі.

«Атаң сенің Абылай,

Бар қазаққа хан болған.

Оның қылған ерлігі,

Аңыз болған, ән болған» (Елемес, 2018: 222).

Өлеңде ұлт тарихындағы ерлердің бейнесі арқылы баланың рухын ояту, елдік сана мен тектілік ұғымдарын қалыптастыру көзделеді. Ақын баланы иман, ар, намыс, адалдық жолына шақырып, рухани тәрбиенің поэтикалық үлгісін ұсынады. Баланың тұлғалық болмысын қалыптастыруда иман мен парасатты басты ұстаным етеді:

«Хақтың сөзін қолдана,

Жыр жазатын толғана –Баласауғаң, Ясауи,

Абайдайын бол дана!» (Елемес, 2018: 223).

Бұл  жолдарда  ақын  сопылық  ілімнің  рухымен  Ясауи  мен  Абай  секілді бабаларымыздың дүниетанымын ұштастырып, баланы ілім мен иманның биігіне шақырады. Осылайша, «Ата әлдиі» – рухани тәлім мен ұлттық мінездің тұтас көрінісі.

Ал  ақынның «Жаратушы  Бір  Алла!»  атты  өлеңі  –  баланың  жүрегіне  сенім ұялататын, имандылықты күнделікті өмірмен ұштастыратын рухани-педагогикалық жыр.«Алла деп тұр ақ таңда,Алла деп жат жатқанда...» (Елемес, 2018: 232).Мұнда  ақын  балаға  Алланы  еске  алуды  өмірдің  әр  сәтімен  байланыстырып үйретеді. Иман – тек сенім емес, күнделікті тіршіліктің мәні, рухтың тынысы екенін ұқтырады:

«Алла деп бар мектепке,

Алла деп жүр мектепте.

Алла деп гүл өседі,

Көктем келсе көкпекте» (Елемес, 2018: 232).

Бұл жолдар баланы табиғатқа, өмірге,

оқу мен еңбекке Алланың нұры арқылы қарауға баулиды. Өлең соңында ақын кәлима ілімін балалардың тіліне бейімдеп, Алланы сүю мен Оған тәуелділікті ең асыл мұрат ретінде түйіндейді:

«Ұлық Алла, Нұр Алла,Бекем бол өс мұралға.

Бәрі, бәрі, бәрін де,Жаратушы Бір Алла!» (Елемес, 2018: 234).

Ақынның бұл шығармаларында діни сенім мен ұлттық дәстүр өзара сабақтасып, баланы  ізгілікке,  имандылыққа,  Отан  мен  ата-баба  рухына  адалдыққа  тәрбиелеу идеясы айқын көрініс тапқан.Мұқағали Мақатаев өзінің «Қызықпа, қыз» өлеңінде:

«...Ілікпе, қыз,Ақынның тұяғына.

Зымиян да осылар...

Зиялы  да»  (Мақатаев,  2002:  140)  деп  ақындарды  сипаттауы  тегін  емес. 

Бұл жолдарда ақынның табиғаты мен оның ішкі қайшылығына философиялық баға бар. Осы ой Құл-Керім Елеместің ақындық миссия туралы жазған өлеңдерінен айқын көрінеді. Ол үшін ақын – шындықтың қызметшісі, ал сөз – Хақтың аманаты.

Құл-Керім  Елемес  поэзиясында  ақындық  –  жай  көркемдік  емес,  рухани жауапкершілік.  Ол  Құранның  «Шұғара»  (Ақындар)  сүресіндегі  ақындар  туралы аяттарды негізгі идеялық бағдар ретінде қабылдайды. Ақынның түсінігінде «шын ақын – Алланы еске алушы, иман келтірген, ізгі іс иесі»: «Ал ақындарға адасушылар ереді.  [Пайғамбар  ақын  да  емес].  Сен  (уа,  Мұхаммед)  олардың  [ақындардың] әрбір  аңғарда  тентіреп  жүргендерін  [бүкіл  тақырыпта  өлең  құрастыратынын] көрмейсің   бе?   Әрі   олардың   істемегендерін   (істедім   деп)   айтатындарын   да (білмейсің  бе)?  Тек  (ақындардан)  иман  келтірген,  ізгі  іс  істеген,  Алланы  көп  зікір еткен, зұлымдық қылынған соң медет бірілгендер басқа. Ал (ақындардан) зұлымдық қылғандар өздерінің қайда қайтатындарын әлі-ақ білетін болады» (Қасиетті Құран, 2018: 445-446). Ол осы ұстанымын досы, ақын Дәулетбек Байтұрсынұлының «Ләтипа лүпілі» атты жыр жинағына жазған алғысөзінде айқын білдіреді:

«...Шын өлеңнің жүрекке жетуі дегеніңіз осы шығар. Біз өлеңге рухани дайындықпен келген ақынның кітабын Хақ  нұрымен  нұрлап,  Құран  жарығымен  жарықтап  барып,  сенімді  ұсынғанына қуанып отырмыз. Демек, біз ақын Дәулетбек жырларын оқып, Құранның «Шұғара» сүресіндегі  «ақындарға  азғындар  ілеседі»  деген  ескертуінен  сақтанған,  «Аллаһты көп еске алған, ізгі іс істеген» ақындардың қатарынан екенін көрдік» (Байтұрсынұлы, 2010: 13-14).Бұл пікірі арқылы Құл-Керім Елеместің әдебиетке деген көзқарасын айқынырақ  түсіне аламыз. Оның ойынша, ақын тек әдемі сөз өрнектерін жасаушы шебер ғана емес, құдайлық шындықты сезініп, оны адамзатқа жеткізуші рухани дәнекер. Осы тұрғыда американдық шығыстанушы Уильям Читтиктің пікірін келтіруге болады: «The  poet  is  the  tongue  of  the  hidden  soul  of  the  universe.  He  reveals  what  lies  beyond the  veil  of  ordinary  perception» (Chittick, 1983: 120). Бұл тұжырымның Құл-Керім Елеместің  шығармашылық  ұстанымымен  үндестігін  байқай  аламыз.  Ол  ақынды шынайы болмыстың үнін еститін және сол үнді өлеңге айналдыратын рухани сана иесі деп таниды. Ол қазақ поэзиясын екіге бөледі: иманды  әдебиет және имансыз әдебиет. Мұндағы межелеу – идеологиялық немесе діни емес, рухани және танымдық сипаттағы айырмашылық. Ақын үшін иманды әдебиет – жалғандыққа қарсы тұрған, шындық пен нұрды жырлайтын поэзия.

Осы тұжырым оның «Ескерту» атты көлемді өлеңінде кең өріс табады. Мұнда ол қазіргі қаламгерлерге арнап, рухани оянуға шақырады:

«Ей, жазушы, ақындар!

Хақсыздықтың пердесін

Ойларыңнан сырыңдар!

Хақты танып Абайша,

Хаққа мойын бұрыңдар!» (Елемес, 2014: 279).

Ақын бұл өлеңінде нәпсі мен шындық, жалған мен хақ, сенім мен сөз арасындағы күресті  ашады.  Ол  қазіргі  ақын-жазушылардың  көпшілігі  «Құдайсыз  сеніммен жырлап, Құранға бармай жанда шындық бүр жармай отыр» деп сын айтады:«Соны өнер деп жүрсіңдер,Құранға анық бір бармай.Бармаған соң Құранға,Жанда шындық бүр жармай.Тым құрыса АбайдыОқып, олша ойламай.Абай жеткен шындықтыңШүңетіне бойламай...» (Елемес, 2014: 280).Құл-Керім Елемес үшін ақынның шынайы биігі – Абай мен Ясауи ілімін тану, яғни сөз арқылы иман мен хақты насихаттау. Бұл ой оның «Сен», «Пайғамбар», «Ақ пен қара» сияқты өлеңдерінде жалғасын табады.«Сен» атты өлеңінде ақын жүректегі нұрдың бастауы Алланы сүю мен еске алуда екенін айтады:«Ия, Алла!» десем, жарқылдап,

Жүрегім нұрға толады.

Аллалы құлдың артында,

Бір іздеушісі болады!» (Елемес, 2014: 4).

Бұл іздеуші – сенуші адам, яғни ақынның көзқарасында иман мен өнердің түйісу нүктесі. Өлеңде Абай мен Шәкәрім тұлғалары да Алланың нұрына ұмтылған рухани ізденіс иелері ретінде бейнеленеді:«Алла!» деп өткен Абай да,«Алла!» деп өткен Шәкәрім...» (Елемес, 2014: 4).

Ал  «Пайғамбар»  өлеңінде  ақын  шындық  пен  уахидың  мәнін  ашады.  Мұнда «ақиқатқа жетпегеннің сөзі өлді» деген жолдармен ақын рухани жалғандыққа қарсы поэтикалық үкім шығарады:

«Пайғамбарға берілгені – уахи хақ!

Шындыққа ылғи қылыш, қанжар кезелді.

Саған жетпей жататыны ақиқат,

Ақиқатқа жетпегеннің өзі өлді!

Ақиқатқа жетпегеннің сөзі өлді!..» (Елемес, 2014: 171).

Бұл өлең ақынның сөзді қасиет тұту, ақиқат алдында жауап беру философиясын айқындайды. Ал «Ақ пен қара» шығармасында ол адам мен ғалам арасындағы жарық пен түнек, нұр мен надандықтың мәңгілік күресін көркем философия арқылы бейнелейді:

«Ғалам – бір қап-қара жұмыртқа,

Күн – оның ішінде сарысы...» (Елемес, 2014: 247).

Мұнда нұр – хақ, қараңғылық – надандық. Яғни, ақын үшін адамның рухани өмірі де осындай қосжақты – нұр мен нәпсінің күресі.

Құл-Керім  Елеместің  бұл  өлеңдері  тек  діни  поэзия  емес,  қазақ  ақындық дәстүріндегі сопылық дүниетанымның заманауи жалғасы. Ол Ясауи жолын қазіргі әдебиетке үйлестіріп, Абай ілімімен сабақтастырады.

4. Зерттеу нәтижесі

Зерттеу нәтижесінде Құл-Керім Елемес поэзиясы қазақ әдебиетіндегі сопылық дәстүрдің заманауи жалғасы ретінде анықталды. Өйткені ақынның поэзиясы сопылық поэзияның типтік белгілерін айқындайтын төмендегі ерекшеліктерге ие:

1. Өлеңдерінің метафизикалық, яғни батини мағына басым;

2. Жол, ішкі майдан, нәпсімен күрес мотиві жиі орына алады;

3. Әр сөздің символдық, рухани салмағы бар;

4. Өлең зікір үлгісінде құрылады;

5.  Ақынның  өз  тұлғасы  рухани  ізденуші  болса,  өлеңдері  хәлінің  көрінісін бейнелейді. Сондықтан оны діни-дидактикалық поэзия аясында ғана қарастыру тарлық етер еді. Аталған тұжырымды таратып айтсақ, ақын шығармаларының өзегін Алланы тану,  адам  рухының  нұрлануы  және  «құлдық  арқылы  еркіндікке  жету»  идеясы құрайды. Бұл ұстаным түркі сопылық дүниетанымындағы Ясауи мен Бақырғани ілімдерінің жаңа көркем үлгіде жаңғыруына жол ашқан. Ақынның «бисмилләһ», «құл»,  «махаббат»,  «зікір»  сияқты  концептілері  сопылық  терминдер  ғана  емес, рухани тәжірибенің көркемдік нышанына айналған.Ақын  поэзиясындағы  «адам  –  құл»  бейнесі  рухани  кемелдену  мен  нәпсіден арылудың символдық үлгісі ретінде айқындалды. «Қап-ай» мен «Қайшы» өлеңдері арасындағы  идеялық  сабақтастық  арқылы  ақын  адамның  рухани  дағдарыстан жарыққа  өту  үдерісін  поэтикалық  тұрғыда  бейнелейді. 

Бұл  құрылым  сопылық ілімдегі фәна (жоқ болу) мен бақа (рухани қайта тірілу) ұғымдарының заманауи көркем көрінісін көрсетеді. Зерттеу барысында анықталған тағы бір маңызды нәтиже – Құл-Керім Елемес поэзиясындағы махаббат ұғымының илаһи сипатта жаңаша интерпретациялануы.

Ақын  махаббатты  жаратылыстың  мәні  және  Алла  мен  адам  арасындағы  рухани байланыс  деп  танып,  оны  Ясауи  мен  Абай  дәстүріндегі  рухани  сүйіспеншілік философиясымен  сабақтастырады. 

Осы  арқылы  ақын  ХХІ  ғасырдағы  поэзияда «махаббат – парасат – ақиқат» желісін ұсынған жаңа сопылық-философиялық жүйе қалыптастырды. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері Құл-Керім Елеместің балалар поэзиясында да сопылық дүниетанымды ұлттық тәрбиемен ұштастырып, имани-педагогикалық бағытты жаңғыртқанын көрсетті. Оның «Ата әлдиі» мен «Жаратушы Бір Алла!» өлеңдері дәстүрлі қазақ тәлімі мен діни сенімнің үйлесімді көрінісін береді.Жалпы алғанда, Құл-Керім Елемес шығармашылығын талдау нәтижесінде оның поэзиясы  –  Ясауи  дәстүрінен  бастау  алған  рухани  жалғастықтың  қазіргі  қазақ әдебиетіндегі көркем жалғасы екені анықталды. Ақын сопылық ұғымдарды заманауи поэтикамен ұштастырып, қазақ әдебиетінде рухани жаңғыру мен имани эстетиканың жаңа көркемдік парадигмасын ұсынды.

5. Қорытынды

Зерттеу  нәтижесінде  Құл-Керім  Елемес  поэзиясының  өзегін  сопылық  негіз, илаһи  таным  және  рухани  кемелдену  идеясы  құрайтыны  анықталды.  Ақынның шығармаларында  адам  мен  Жаратушы  арасындағы  рухани  байланыс,  нәпсі  мен рухтың күресі, махаббат пен ақиқаттың бірлігі көркемдік деңгейде бейнеленеді. Ол Қожа Ахмет Ясауи мен Сүлеймен Бақырғани ілімдерін заманауи қазақ поэзиясында жаңғыртып, «құлдық арқылы еркіндікке жету» идеясын поэтикалық жүйе дәрежесіне көтерді.

Құл-Керім Елеместің «бисмилләһ», «құл», «махаббат», «зікір» концептілері діни термин емес, рухани тәжірибенің көркем үлгісі ретінде ұсынылады. Ақын поэзияны иман мен ақиқаттың тіліне айналдырып, сопылық ойды қазіргі адамзат руханиятымен сабақтастырады. Сонымен қатар, оның балаларға арналған өлеңдері ұлттық тәрбие мен имани құндылықты ұштастырған педагогикалық үлгі ретінде бағаланады.

Қорыта келгенде, Құл-Керім Елемес шығармашылығы – Ясауи рухы мен Абай парасатының тоғысындағы рухани әдеби мектептің айғағы. Ақын поэзиясы арқылы қазақ әдебиетінде рунахи бағыттың жаңа бір кезеңі қалыптасты деуге негіз бар.