Джульеттаны ер бала ойнаған: театр тарихындағы 10 қызық факт

Бүгінде театрға бару белгілі бір мәдениетті талап етеді: көрермен спектакль басталғанға дейін орнына жайғасып, телефонын өшіріп, қойылым кезінде тыныштық сақтайды. Ал бірнеше ғасыр бұрын театрдағы жағдай мүлде өзгеше болған.

Көрермендер спектакль кезінде тамақ ішіп, актерлерге дауыстап қолдау көрсеткен. Кейбір театрларда адамдар орындықта емес, сахнаның алдында тік тұрып көрген. Ал әйелдердің сахнаға шығуына ұзақ уақыт бойы рұқсат берілмеген елдер де болған.

Театр тарихындағы осындай қызықты 10 дерекке назар аударайық.

1. Шекспир дәуірінде әйел рөлдерін ер адамдар ойнаған

XVI–XVII ғасырлардағы Англияның қоғамдық театрларында әйелдер сахнаға шықпаған. Сондықтан Джульетта, Офелия, Дездемона сияқты әйел кейіпкерлерді жасөспірім ұлдар немесе ер актерлер сомдаған.

Ағылшын сахнасында әйел актрисалардың тұрақты түрде өнер көрсетуі театрлар 1660 жылы қайта ашылғаннан кейін мүмкін болды.

2. Шекспир театрында ең арзан билетке орын берілмеген

Лондондағы ашық театрларда ең арзан билет шамамен бір пенни тұрған. Бірақ бұл ақшаға көрермен орындық алмайтын. Ол сахнаның алдында орналасқан арнайы алаңда спектакль бойы тік тұрып көретін.

Мұндай көрермендер кейін «groundlings» деген атаумен белгілі болды.

Ал көбірек ақша төлегендер галереялардағы орындарға жайғаса алған.

3. Көрермендер спектакль кезінде алма мен жаңғақ жеген

Қазіргі театрда қойылым кезінде тамақ жеу әдепсіздік саналуы мүмкін. Ал Шекспир дәуіріндегі театрда көрермендер спектакльді тамақ пен сусын сатып алып тамашалай алған.

Сахна алдында тұрған көрермендерге алма, апельсин, жаңғақ, зімбір наны және сыра сатылған.

Яғни ол кездегі театр қазіргі кинотеатрға қарағанда базардағы немесе халықтық мерекедегі атмосфераға көбірек ұқсайтын.

4. Көрермендер актерлерді ашық түрде қолдап немесе сынаған

Шекспир дәуіріндегі көрермендер спектакльді үнсіз отырып тамашалаған жоқ.

Олар жақсы көретін кейіпкерлерін қол соғып қарсы алып, жағымсыз кейіпкерлерді ысқырып, арнайы эффектілерге қуана жауап берген.

Егер қойылым ұнамаса, көрермен наразылығын да жасырмаған. 1602 жылы Лондондағы Swan театрында көрермендер театрдың орындықтары мен басқа да бөліктерін бүлдіргені туралы дерек бар. Ал 1629 жылы Лондонда өнер көрсеткен француз актерлерінің труппасына көрермендер алма лақтырған.

5. Globe театры бір уақытта 3000-ға жуық адам қабылдай алған

Шекспир заманындағы театрлар қазіргі көптеген театрлардан әлдеқайда өзгеше болған.

Лондондағы Globe сияқты ашық театрлар ең танымал қойылымдар кезінде 3000-ға дейін көрермен қабылдай алған.

Сахнаның айналасында бірнеше қабатты галереялар орналасқан, ал төмендегі алаңда ең арзан билет алған көрермендер тік тұрып тамашалаған.

6. Театрдағы ең арзан көрермендер жаңбырдың астында тұрған

Globe сияқты ашық театрларда сахнаның алдындағы арзан орындардың үстінде шатыр болмаған. Сондықтан көрермендер спектакльді күн ыстығында да, жаңбыр кезінде де тамашалаған.

Қызығы, сахнаның өзі мен кейбір қымбат орындар ғана жабық болған.

Демек, театрға бару ол кезде тек өнер тамашалау емес, ауа райына да дайын болуды қажет ететін.

7. Әйелдер кабуки театрының алғашқы тарихында маңызды рөл атқарған

Жапонияның дәстүрлі кабуки театрының пайда болу тарихында Изумо но Окуни есімді әйелдің орны ерекше.

Кабукидің алғашқы түрлерін әйелдер орындаған. Кейін билік әйелдердің кабуки сахнасына шығуына тыйым салды. Соның нәтижесінде әйел кейіпкерлерді ер актерлер орындай бастады.

Осыдан кейін кабукиде әйел бейнесін сомдайтын арнайы актерлік дәстүр қалыптасты.

8. Шекспир театрларында қойылымдар көбіне күндіз көрсетілген

Қазіргі театрлардың көпшілігі кешкі уақытта жұмыс істейді. Ал Шекспир дәуіріндегі Globe сияқты ашық театрларда спектакльдер негізінен күндіз қойылған.

Себебі сахнаны жарықтандыратын қазіргі электр шамдары болмаған. Ашық театрда табиғи күн сәулесі актерлердің сахнада өнер көрсетуіне мүмкіндік берген.

Ал жабық театрларда шамдар қолданылған.

9. Globe театры 1613 жылы өрттен жанып кеткен

1613 жылы 29 маусымда Shakespeare’s Globe театрында «Генрих VIII» пьесасы қойылып жатқан кезде арнайы сахналық зеңбіректен атылған оқ театрдың сабан шатырын тұтандырған.

Өрт театрды түгел дерлік жойды. Алайда адам өлімі болмағаны туралы дерек бар.

Бір жылдан кейін, 1614 жылы, Globe қайта салынды.

10. «Макбет» пьесасының атауын атамау – театрдағы әйгілі ырым

Театр әлемінде Шекспирдің «Макбет» пьесасына қатысты ерекше ырым бар. Кей актерлер театр ішінде пьесаның атауын жайдан-жай атамауға тырысады. Оның орнына «Шотланд пьесасы» деген атау қолданылуы мүмкін.

Бұл – тарихи заң немесе ресми театр ережесі емес, театрлық ырым.

Ырымның шығу себебі нақты анықталмаған. Алайда ол XIX ғасырдан бері театр мәдениетінде кең таралғаны белгілі.

Театр мәдениеті қалай өзгерді?

Бірнеше ғасыр бұрын театр көрермені бүгінгі көрерменнен мүлде өзгеше болған. Ол кезде адамдар спектакль кезінде тамақтанып, актерлерге дауыстап пікір білдіріп, кейде тіпті қойылым ұнамаса, наразылығын ашық көрсеткен.

Ал сахнада әйелдердің болмауы, көрермендердің тік тұрып спектакль көруі, күндіз қойылым өткізу сияқты дәстүрлер сол кезеңнің әлеуметтік және мәдени жағдайын көрсетеді.

Қазір театрдағы тыныштық пен тәртіп қалыпты көрінеді. Бірақ театр тарихына үңілсек, көрермен мәдениеті де сахна өнерінің өзі сияқты ғасырлар бойы өзгеріп келгенін көреміз.

Театрдың тарихы – тек актерлер мен режиссерлердің тарихы емес. Ол қоғамның, көрерменнің және мәдениеттің қалай өзгергенін көрсететін үлкен айна.