Ассамблеядан кейінгі Алматы: Халық Кеңесі қоғамдық келісім моделін қалай өзгертеді?

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда жаңа Конституция күшіне еніп, қоғамдық диалог институттарының жүйесі өзгерді. Отыз жылдан астам уақыт бойы этносаралық келісім саясатының негізгі институттарының бірі болған Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың орнына Қазақстан Халық Кеңесі келді.

Бұл жай ғана атаудың өзгеруі емес. Жаңа органның құзыреті кеңейіп, қоғамдық диалогтың басқа моделі қалыптасуда. Сондықтан басты мәселе — бұрын жинақталған тәжірибе жаңа жағдайда қаншалықты сақталып, нақты шешім қабылдау тетіктерімен толықтырылады?

Бұл сұрақ Алматы үшін ерекше маңызды. Жүзден астам этнос өкілі өмір сүретін мегаполисте этносаралық және конфессияаралық келісімнің өзіндік тәжірибесі қалыптасқан.


Ассамблеядан Халық Кеңесіне дейін

Қазақстан халқы Ассамблеясы 1995 жылы, мемлекеттілік пен ортақ азаматтық бірегейлік қалыптасып жатқан кезеңде құрылды. Саясаттанушы Данияр Ашимбаевтың айтуынша, ол кезде халықтар достығы, бірлік пен ұлтаралық келісім мәселелері аса өзекті еді.

Отыз жыл ішінде Ассамблея мемлекет пен этномәдени бірлестіктер арасындағы тұрақты диалог алаңына айналды. Оның айналасында Достық үйлері, қоғамдық келісім кеңестері, этномәдени орталықтар мен түрлі қоғамдық жобалар қалыптасты.

«Еуразиялық мониторинг» талдау орталығының директоры Алибек Тәжібаев Ассамблеяны көпұлтты мемлекетте тұрақтылық пен азаматтық бірлікті сақтауға бағытталған институционалдық жауап ретінде бағалайды.

Алайда уақыт өте бұл модельдің шектеулері де байқалды. Ассамблеяның консультативтік мәртебесі этномәдени бірлестіктердің заң шығару мен саяси шешімдерге ықпал ету мүмкіндігін шектеді. Оның жұмысы кей жағдайда мәдени және мерекелік іс-шаралармен көбірек байланыстырылды.

Осы тұрғыдан Халық Кеңесінің құрылуын бұрынғы тәжірибені жаңа деңгейге көтеру әрекеті ретінде қарастыруға болады.

Жаңа Кеңестің мүмкіндігі қандай?

Қазақстан Халық Кеңесі халықтың мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган ретінде бекітілді. Оның маңызды ерекшелігі — қоғамдық мәселелерді талқылаумен ғана шектелмей, заң жобаларын Құрылтайға енгізуге және референдум өткізу туралы бастама көтеруге мүмкіндік алуы.

Кеңес құрамында этномәдени бірлестіктермен қатар мәслихаттар мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері бар.

Бұл бір жағынан этносаралық мәселелерді кең қоғамдық күн тәртібімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, жаңа орган көптеген бағытпен айналысатындықтан, этносаралық келісім тақырыбы екінші қатарға ығысып қалуы ықтимал.

Алибек Тәжібаевтың пікірінше, нәтижеге этномәдени блоктың қаншалықты белсенді жұмыс істейтіні тікелей әсер етеді. Егер оның қызметі символдық және мәдени шаралармен шектелсе, реформаның мазмұны әлсірейді. Ал нақты қоғамдық және заңнамалық ұсыныстар пайда болса, жаңа формат бұрынғы жүйеден тиімдірек болуы мүмкін.

Алматы неге маңызды?

Алматы — жаңа модельдің тиімділігін бағалауға болатын негізгі қалалардың бірі.

Мегаполисте этномәдени орталықтар, қоғамдық ұйымдар, діни қауымдастықтар мен мемлекеттік органдар арасында ұзақ жылдық өзара іс-қимыл тәжірибесі бар.

Сондықтан қала үшін басты міндет — бұрын жұмыс істеген механизмдерді жаңа құрылымға механикалық түрде көшіру емес, олардың тиімді бөлігін сақтап, Халық Кеңесінің жаңа мүмкіндіктерімен байланыстыру.

Бұл этномәдени бірлестіктердің рөлін де өзгертуі мүмкін. Бұған дейін олар көбіне мәдени және қоғамдық жобалар арқылы көрінсе, енді әлеуметтік интеграция, тіл, білім, жастар саясаты және қоғамдық коммуникация мәселелері бойынша нақты ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік алады.

Алайда жаңа форматтағы басты тәуекел де осы жерде жатыр: ауқымды қоғамдық-саяси күн тәртібінде этносаралық тақырып жоғалып кетпеуі керек.

Дінаралық диалог тәжірибесі

Алматыдағы қоғамдық келісімді тек этносаралық қатынастармен шектеу мүмкін емес. Қалада түрлі конфессиялар мен діни қауымдастықтар жұмыс істейді.

Осы бағыттағы маңызды бастамалардың бірі — 2017 жылдан бері жұмыс істейтін Алматы қаласы діни бірлестіктер көшбасшыларының клубы.

Клуб мемлекеттік органдар мен діни қауымдастықтардың тұрақты диалог алаңына айналды. Оның мүшелері тек ресми кездесулерге қатысып қоймай, әлеуметтік, қайырымдылық және экологиялық жобаларды бірге жүзеге асырады.

Мәселен, 2024 жылы Батыс Қазақстандағы су тасқынынан зардап шеккендерге әртүрлі діни қауымдастықтардың қатысуымен 8,7 миллион теңгеден астам көмек жиналды.

Соңғы жылдары Клубтың күн тәртібі де кеңейді. Дінаралық келісімнен бөлек, лудомания мен нашақорлықтың алдын алу, тұрмыстық зорлық-зомбылық, отбасы құндылықтары, экология және қайырымдылық мәселелері талқыланып келеді.

Бұл тәжірибе қоғамдық келісімнің тек ресми институттарға емес, күнделікті тұрақты қарым-қатынас пен ортақ әрекетке негізделетінін көрсетеді.

Жаңа жүйе қалай бағаланады?

Халық Кеңесінің тиімділігі бірнеше көрсеткіш арқылы байқалады.

Біріншіден, бұрын Ассамблея айналасында қалыптасқан этномәдени ұйымдардың жаңа жүйеге қаншалықты толық кіріге алатыны маңызды.

Екіншіден, олардың нақты қоғамдық және заңнамалық бастамалар ұсынуы қажет.

Үшіншіден, орталықтағы реформаның Алматы секілді өңірлерде бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан диалог алаңдарымен байланысы сақталуға тиіс.

Ең бастысы — этносаралық және конфессияаралық келісім кең саяси күн тәртібінің көлеңкесінде қалмауы керек.

Бұл тұрғыда Алматының мүмкіндігі жоғары. Қалада этномәдени бірлестіктермен де, діни қауымдастықтармен де жұмыс істеудің қалыптасқан тәжірибесі және мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам арасындағы тұрақты байланыс бар.

Формат өзгергенімен, міндет өзгермейді

Қазақстан халқы Ассамблеясының институционалдық кезеңі аяқталғанымен, оның негізгі міндеті — қоғамдық келісімді сақтау — өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Халық Кеңесінің нәтижесі жаңа органның атауымен немесе өкілеттігінің көлемімен емес, бұрынғы тиімді тәжірибені қаншалықты сақтап, оны азаматтардың қоғамдық шешімдерге нақты қатысуына айналдыра алатынымен өлшенеді.

Алматы осы реформаның маңызды сынақ алаңдарының біріне айналуы мүмкін.

Егер қала ондаған жыл бойы қалыптасқан этносаралық және дінаралық сенім тетіктерін сақтап, оларды жаңа институционалдық мүмкіндіктермен ұштастыра алса, өзгеріс формальді реформадан нақты қоғамдық жаңғыруға ұласады.

Сондықтан Алматы үшін басты сұрақ — Ассамблеяның орнына қандай орган келгенінде емес.

Басты мәселе — бұрын қалыптасқан қоғамдық сенімді жаңа жағдайда қалай сақтап, оны нақты шешімдерге ықпал ететін күшке айналдыруда.