Қазақстандағы отандық фармацевтикалық өндірісті дамыту және импортқа тәуелділікті азайту: дәрілік қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтылықтың өзегі

Қазақстан үшін халық денсаулығын қорғау – мемлекеттің әлеуметтік саясатының негізгі басымдықтарының бірі. Алайда денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігі тек медициналық қызмет көрсету сапасына ғана емес, дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың тұрақты, үздіксіз және қолжетімді болуына тікелей байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстандағы отандық фармацевтикалық өндірісті дамыту және импортқа тәуелділікті азайту мәселесі бүгінде экономикалық міндеттен шығып, ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі стратегиялық мәселе ретінде қарастырылуда.

Қазіргі таңда Қазақстан фармацевтикалық нарығы импортқа жоғары деңгейде тәуелді болыпотыр. Сараптамалық деректерге сәйкес, елдегі дәрілік заттар нарығының ақшалай көлеміндегі импорттың үлесі шамамен 80-85%-ды құрайды. Ал отандық өндірушілердің үлесі небәрі 15-20% шамасында. Бұл көрсеткіш қаптама немесе дана бойынша есептегенде сәл төмендеу болуы мүмкін, алайда құндық мәнде нарықтың басым бөлігі шетелдік препараттарға тиесілі екені анық. Мұндай жағдай ең алдымен жоғары технологиялы, инновациялық, биологиялық және онкологиялық препараттардың түгелге жуық импортталуымен түсіндіріледі.

Импортқа тәуелділіктің мұндай деңгейі бірқатар қауіп-қатерлерді туындатады. Біріншіден, дәрі-дәрмек бағасының қалыптасуы сыртқы нарыққа, валюта бағамына және логистикалық шығындарға тәуелді болады. Екіншіден, халықаралық жеткізілім тізбегіндегі кез келген үзіліс немесе шектеу ел ішінде дәрі тапшылығына әкелуі мүмкін. Үшіншіден, төтенше жағдайлар кезінде, соның ішінде пандемия, геосаяси дағдарыстар немесе санкциялық қысым жағдайында елдің дәрілік қауіпсіздігі әлсірейді. Бұл тәуекелдер COVID-19 пандемиясы кезінде айқын байқалды: бірқатар маңызды дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың жеткізілуі кешігіп, бағасы күрт өсті.

Осы тәжірибе Қазақстан үшін фармацевтикалық өндірісті дамытудың стратегиялық маңызын нақты көрсетті. Соңғы жылдары мемлекет тарапынан бұл бағытта бірқатар жүйелі шаралар қабылданып келеді. Нәтижесінде елімізде дәрілік заттар мен медициналық бұйымдар шығаратын кәсіпорындардың саны артты, өндіріс көлемі тұрақты өсім көрсете бастады. Ресми деректерге сәйкес, 2024 жылы Қазақстандағы фармацевтикалық өнімдер өндірісінің жалпы көлемі шамамен 170 млрд теңгеден асып, алдыңғы жылмен салыстырғанда 20-30% жуық өсім көрсеткен. Бұл – отандық өндірістің даму әлеуеті бар екенін көрсететін маңызды индикатор.

Сонымен бірге, өндірістің өсуі нарықтағы импорттың үлесін айтарлықтай төмендетіп отыр деп айту әлі ерте. Себебі отандық өндіріс негізінен генерикалық препараттар, әлеуметтік маңызы бар негізгі дәрілік заттар және кейбір медициналық бұйымдар сегментінде шоғырланған. Ал нарықтың ең қымбат және технологиялық күрделі бөлігі – инновациялық, биологиялық препараттар, вакциналар мен күрделі онкологиялық дәрілер – әліде импорт есебінен қамтамасыз етіледі. Дәл осы сегмент импорттың ақшалай үлесін жоғары деңгейде ұстап отыр.

Импортқа тәуелділіктің негізгі себептерінің бірі– белсенді фармацевтикалық субстанциялар мен шикізаттың сырттан жеткізілуі. Қазақстанда дәрілік заттардың көпшілігі дайын субстанция негізінде өндіріледі, яғни толық өндірістік цикл әлі қалыптаспаған. Бұл жағдай отандық кәсіпорындардың өзіндік құнын төмендету мүмкіндігін шектеп, технологиялық тәуелділікті сақтап отыр. Сонымен қатар, жоғары технологиялы биофармацевтикалық өндіріс үшін қажет ғылыми-зерттеу инфрақұрылымы, клиникалық зерттеулер базасы мен мамандандырылған кадрлар жеткіліксіз.

Осыған қарамастан, отандық фармацевтикалық өндірісті дамыту экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан айтарлықтай тиімді. Біріншіден, жергілікті өндіріс дәрі-дәрмек бағасының тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Импорттық препараттарға қарағанда, отандық өнімдердің логистикалық шығындары төмен, валюталық тәуекелдер аз, бұл түпкі бағаға оң әсеретеді. Екіншіден, фармацевтикалық өндірістің дамуы жаңа жұмыс орындарын ашуға, өңірлердің экономикалық әлеуетін арттыруға ықпал етеді. Үшіншіден, бұл сала ғылым мен білімнің дамуына серпін беріп, фармацевтикалық технология, биотехнология және сапаны бақылау бағыттарында білікті мамандар даярлауға мүмкіндік жасайды.

Мемлекеттік сатып алу жүйесі де отандық фармацевтикалық өндірісті қолдаудың маңызды тетігі болып табылады. Қазақстанда тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемімен міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру аясында дәрілік заттарды сатып алу орталықтандырылған түрде жүзеге асырылады. Осы жүйе арқылы отандық өндірушілерге белгілібір деңгейде басымдық беріліп келеді. Мысалы, сатып алынатын дәрілік заттар номенклатурасының едәуір бөлігі отандық өнімдерге тиесілі, алайда ақшалай мәнде импорттық препараттардың үлесіәлі де жоғары болып отыр. Бұл жағдай тағы да технологиялық күрделілігі жоғары дәрілердің отандық өндірісте жеткіліксіз екендігін көрсетеді.

Импортқа тәуелділікті азайту үшін тек өндіріс көлемін арттыру жеткіліксіз. Бұл бағытта жүйелі әрі ұзақ мерзімді саясат қажет. Ең алдымен, отандық өндірістің номенклатурасын елдегі аурушаңдық құрылымына сәйкес қалыптастыру маңызды. Жүрек-қантамыр аурулары, қант диабеті, тыныс алу жүйесінің аурулары, онкологиялық және инфекциялық аурулар бойынша әлеуметтік маңызыбар препараттарды ішкі өндірісте тұрақты шығару– дәрілік қауіпсіздіктің негізі. Сонымен қатар, белсенді фармацевтикалық субстанциялар өндірісін кезең-кезеңімен дамыту, химия және биотехнология салаларымен интеграцияны күшейту қажет.

Технология трансферті мен бірлескен өндірістерде маңызды рөл атқарады. Халықаралық фармацевтикалық компаниялармен ынтымақтастық орнатып, өндірісті біртіндеп локализациялау арқылы Қазақстан жоғары технологиялы препараттар сегментіне ене алады. Бұл реттеғылым мен өндіріс арасындағы байланысты күшейту, клиникалық зерттеулер жүргізу мүмкіндіктерін кеңейту және регуляторлық рәсімдерді халықаралық стандарттарға сәйкестендіру ерекше маңызға ие.

Цифрландыру да фармацевтикалық нарықты дамытуда маңызды құралға айналуда. Дәрілікзаттарды цифрлық таңбалау жүйесінің енгізілуі нарықтың ашықтығын арттырып, көлеңкелі айналымды қысқартуға мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде нақты статистика жинауға, жоспарлауды жақсартуға және отандық өндірістің нақты үлесін бағалауға жағдай жасайды.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы отандық фармацевтикалық өндірісті дамыту және импортқа тәуелділікті азайту – бір мезетте шешілетін міндет емес, бұл кемінде бірнеше жылға арналған кешенді стратегиялық бағдар. Бүгінде өндіріс көлемініңөсуі, мемлекеттік қолдау шаралары мен цифрландырудың енгізілуі оң нәтижелер беріпотыр. Алайда нарықтың қымбат және технологиялық күрделі сегменттеріне ену үшін ғылымды, кадрлық әлеуетті және технологиялық базаны дамыту қажет. Осындай жүйелі саясат жүзеге асқан жағдайда ғана Қазақстан өз халқын сапалы, қауіпсіз және қолжетімді дәрілік заттармен тұрақты қамтамасыз етіп, фармацевтикалық салада импортқа тәуелділікті біртіндеп азайта алады.

Алдаберген Аяжан – Фармация мектебінің 4 курс студенті.

Жетекшілері:

Жакипбеков Кайрат Сапарханович – PhD, қауымдастырылған профессор

Рахымбаев Нұрғали Аманбайұлы – PhD.

С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті