Түркияда «Tek kol» кітабы таныстырылды

Кітапты түрік тіліне аударған – түрік ақыны Ахмет Хасен. «Tek kol» («Жалғыз қол») атты кітапта соғыс және еңбек ардагері, Қазақ ССР-інің ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қызметкері, орденді директор Тұрдығали Мәмбетовтің көркем бейнесі поэма тілінде сөйлейді.

Поэма ҚР Президенті Қ.К. Тоқаев жариялаған «Жұмысшы мамандықтары жылы – 2025» аясында елі үшін аянбай еңбек еткен қайраткер тұлға Тұрдығали Мәмбетовтің 100 жылдығына орай жазылған.

Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері, Екінші дүниежүзілік соғыс және еңбек ардагері, тарихи тұлға Тұрдығали Мәмбетовтің өнегелі өмір жолы, еңбектегі ерен үлгісі, кісілік парасаты мен қарапайым адамгершілік қасиеттері, жастарға өсиеті жырға арқау болған.

Түркияда өткен кітап таныстырылымы жайлы Маржан Ершу былай дейді:

Маржан ЕРШУ: – Халықаралық Түрксой ұйымының ұйымдастыруымен өткен қазақтың кемеңгер ақыны, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстанның Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Олжас Сүлейменовтің 90 жас мерейтойына арналған шараға шақырылған едім.

«Тауларды аласартпай, даланы асқақтатайық» атты халықаралық конференцияға қатысып, сөз сөйледім. Осы сапар барысында түрік тілінде шыққан кітабымды насихаттап, таныстырылымын өткіздім. Анкарадағы Еуразия Жазушылар одағында, кейін Стамбулдағы Абай атындағы қыздар лицейінде кітабымның таныстырылымы болды.

Жалғыз қазақ лицейі деген атауы бар әрі Абай Құнанбайұлы атындағы оқу орны болғандықтан, шараның осы жерде өткенін қаладым.

Абай атындағы лицей 2003 жылы ашылған екен. Сол кездегі Президент Н. Назарбаевтың қатысуымен ашылған Түркиядағы тұңғыш қазақ оқу орны саналады. Лицейде әр ұлт өкілдерінен жеті жүзден астам оқушы білім алады. Олардың қатарында қазақ, түрік, түрікмен, өзбек, ноғай балалары бар.

Алғашқы сөзімді Абай өлеңімен бастадым:

«Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,

Әуре етеді ішіне қулық сақтап.

Өзіңе сен, өзіңді алып шығар

Еңбегің мен ақылың екі жақтап».

Абай жырынан кейін әңгіме әдемі өрбіді.

Лицейде «Абайдың қарасөздерінен» тест байқауы өтіп, жеңімпаз атанған сегіз оқушыға Қазақстанға, Семейге бір апталық саяхатқа жолдама берілген екен.

«Қазақстанға барар алдында қазақ ақыны кездесуге келеді деп оқушыларымыз қатты қуанды», – деді лицей директоры Айдын Баки.

Лицей ауласында Абай ескерткіші мен ақынның өмірбаяндық тақтасы орналасқан. Қабырғаларында түріктің белгілі ақын-жазушыларының суреттері ілініпті. Солардың қатарында Ашық Вейсел Шатыроғлы, Решат Нури Гүнтекин, Жаһыт Сытхы Таранжы сынды тұлғалар бар.

Бұл қаламгерлердің біраз шығармасын қазақшаға аударғанымды айтып, Жаһыт Сытхы Таранжыдан тәржімалаған «Отыз бес жас» өлеңімді оқып бердім.

Отыз бес жас

Отыз бес жастамын,

Өмір – қас-қағым.

Үлкендік ауылына

Жол бастадым.

Айнада шимай жүз,

Бұл адам мен емес – иланғыз!

Ақ шашым көбейген,

Достарым азайған,

Мен – жалғыз!

Тастың сырын да кеш білдім,

Күн сайын ескірдім.

Дауыл есіріп, нөсер құйғандай,

Жүрегім – алапат көшкінмін.

Өртті күндерім! Айқайлы!

Енді адамдар мені байқайды.

Орда бұзар отыз бес жасым

Жүзімнен әр тайды –

Сол қайғы.

Өткен жыл парағын ашсам,

Қуаныш, сосын мұңым бар.

Таңдайда қалса шырын-бал,

Ащы-тәттімді ұғыңдар.

Құлаққа дауыс келгендей, сірә,

Жаназа үні. Өлген кім?

Арманы менен қайғысы жоқ деп

Айта алмас едім өлгеннің.

Өлім де әжімдей бетке қонған,

Қашарсың қайда қаңғырып?

Шағынып едім тауға барып,

Дауысым жатты жаңғырып...

Жаһыт Сытхы Таранжының бұл өлеңі Түркияда өте танымал. Менің қазақша аудармамнан кейін әдебиетші әрі тарихшы ғалым Айдын Гүлтекин «Отыз бес жасты» түрікше оқыды.

Кездесуде оқырмандарды қызықтырған сауалдың бірі – кітаптың неге «Жалғыз қол» аталғаны болды.

Менің кейіпкерім Тұрдығали Мәмбетовтің тағдыры – соғыс даласында бір қолынан айырылып, елге мүгедек болып оралса да, бар қажырын ауылдың дамуына арнаған ерлік жолы.

Тұрдығали аға 1943 жылғы әйгілі Курск доғасы шайқасында ауыр жараланып, госпитальда оң қолынан айырылады. Соғыс мүгедегі болып елге оралған жиырма екі жасар жігіт кейін ел шаруашылығына белсенді араласып, Атырау облысындағы Жылыой өңірінің экономикасы мен мәдениетін дамытуға зор үлес қосады.

Оның ерекше қабілеттерінің бірі – есепке жүйріктігі. Күрделі есептердің өзін ауызша шығарып, жадына сақтайтын қасиеті ел ішінде аңызға айналған.

1973 жылы Мәскеуден «Правда» газетінің тілшісі В. Фомин арнайы келіп, шаруашылықты бірнеше күн аралап көрген екен. Сонда ол: «Тұрдығали Мәмбетов көреген басшы екен, жалғыз қолымен совхозды шырқ үйіріп басқарып отыр», – деп баға берген.

Өкінішке қарай, Тұрдығали Оңдасұлы елу үш жасында өмірден ерте өтті. Бірақ оның адал еңбегі мен іскерлік қолтаңбасы ел жадында қалды.

Кітаптағы тағы бір әсерлі желі – Тұрдығали мен Үмітжанның махаббаты.

Соғысқа кетер алдында сүйген қызы Үмітжан оны мәңгі күтетінін айтады. Тұрдығали жалғыз қолмен елге оралғанда да, Үмітжан уәдесінде тұрып, оған тұрмысқа шығады. Олар он бала тәрбиелеп өсірген үлгілі отбасы болады.

Тұрдығали аға өмірден өткеннен кейін Үмітжан апай шаңырақты шайқалтпай ұстап, балаларын оқытып, азамат қылып тәрбиелейді.

Сексен жасқа таяған шағында балаларына: – Әкелеріңнің 80 жылдығына орай естелік кітап шығарыңдар, – деп аманат айтқан екен.

Осылайша «Жұлдызды ғұмыр» атты естеліктер жинағы жарық көреді.

Сол кітапты оқығаннан кейін мен осындай ғажап адамдар туралы поэма жазғым келді. Менің кейіпкерлерім – Тұрдығали мен Үмітжан. Олар – махаббатқа адал, қиындыққа сынбаған күрескер жандар.

Атқорадан – кітапханаға!

Түркияның Мәдениет және туризм министрлігіне қарасты Стамбулдағы «Рами» ұлттық кітапханасының басшы орынбасары Рамазан Ақтемірдің қабылдауында болып, «Tek kol» кітабымды кітапхана қорына тапсырдым.

Ол кісі: – Өзіңіз жас болсаңыз да, әдебиеттің түрлі жанрында көп еңбек етіпсіз. Кітабыңызды Стамбул кітапханаларына да таратамыз, – деді.

Оны қызықтырған тағы бір дүние – менің «АЙЕК» деген псевдонимім болды.

«Рами» кітапханасы осыдан үш жыл бұрын ашылған. Қазірдің өзінде оқырман саны сегіз миллионнан асқан.

XVIII ғасырда салынған бұл ғимарат алғашында түрік патшаларының ат қорасы болған. Кейін әскери штаб ретінде пайдаланылып, үш жыл бұрын Түркия Президенті Режеп Тайып Ердоғанның бастамасымен қайта жөнделіп, заманауи кітапханаға айналдырылған.

Кітапхана тәулік бойы жұмыс істейді. Оқырмандарға күніне үш мезгіл тегін тамақ беріледі. Балаларға арналған арнайы демалыс және ертегі терапиясы бөлмелері де қарастырылған.

Кадрия және аударма

2019 жылы Түрксой ұйымы ноғай ақыны Кадрия Темірболатованың 70 жылдығына арналған халықаралық жобаны жүзеге асырды.

Ақынның өлеңдері он екі тілге аударылып, «Жігіттердің жырымын» атты кітап болып жарық көрді. Мен де осы жобаға қатысып, Кадрияның ноғай тіліндегі жырларын қазақ тіліне аудардым.

Кадрия поэзиясы – нәзіктік пен шынайылықтың поэзиясы. Оның өлеңдерінде ноғай халқының тағдыры мен болашағына алаңдаған жүрек үні бар.

Түрксой қызметкері Жавит Варыш бір кездесуде: – Кадрия өлеңдерін көптеген түркі тілдеріне аударттық. Солардың ішіндегі ең үздік аударма Маржанның тәржімасы болды, – дегенде, ерекше қуанып қалдым.

Сөз соңын Кадрия Темірболатовадан аударған жырмен аяқтайын.

Менің дауысым тастардан да шығады

«Мен сыймаспын дүниеге, сыймаспын...»

Насими

Кейде осы ойларыма сыймаймын,

Ми-санамды біреу мүжіп жатқандай.

Кейде өзімді азапқа сап қинаймын,

Түпсіз терең тұңғиыққа батқандай.

Адамдардан өзім безген шақтар бар,

Менен үркіп қашты қанша пенделер.

Мені алда шақырады ақ таңдар,

Ал өсектер ескен желмен тербелер.

Мен танимын табиғаттың дауысын,

Аталарым мінген аттың тұяғын.

Менің жаным қылдай нәзік қауырсын,

Дала үнін жырларыма құямын.

Дала даусы – ғасырлармен үндескен,

Сол бір дауыс құлағымда тұрады.

Даламенен дала болып тілдескем,

Менің дауысым тастардан да шығады.

Жүрегімнің жомарттығы – қазына,

Небір ұсақ пендеге де ырзамын.

Өкпе мен мұң – өткен күнге базына,

Тағдыр маған ұсынса егер тұз-дәмін.

Сөздер де бар суықтығы ақ қардай,

Мұз демімен мені үсітіп жатқандай.

Достар да бар тасадағы тас атар,

Көріскенде – тілектері мақпалдай.

Биік қойдым өлең деген өлшемді,

Өмірім тек адалдықпен өлшенді.

Сыймай жатсам, кінәлама, достарым,

Пақыр ақын атанайын ең соңғы!..