Әйелдердің көзімен: VII Халықаралық әйел режиссерлер кинофорумы - шығармашылық пен эксперимент алаңы

«Кино - бұл тек экрандағы оқиға емес, бұл ішкі әлемді зерттеу және сезім арқылы қабылданатын тәжірибе» -  дәл осындай қағида әйел режиссерлердің шығармашылығын анықтайды. Әр кадр олардың эмоциясын, психологиялық күйін және символикалық мәнді біріктіре отырып, қарапайым оқиғаны күтпеген тереңдікке бөлейді. Көрермен үшін әр фильм - тек көрінетін оқиға емес, ой мен сезімнің симфониясы, психоэстетикалық тәжірибенің көрінісі.

Міне, осындай өзіндік әлемді ашуға арналған алаң – VII Халықаралық әйел режиссерлер кинофорумы (Ош қ., Қырғызстан). Форум әйел режиссерлерге шығармашылық тәжірибесін бөлісуге, өзара қолдау көрсетуге және қоғам мен табиғат мәселелерін бейнелеуге мүмкіндік беретін ерекше платформа болды. Көрермендер мен мамандар бір арнада кездесіп, фильмдерді эмоциялық және визуалды деңгейде бағалап, режиссерлермен диалогқа қосылды. Бұл шара әйелдер киносына деген қызығушылықты арттырып, олардың кәсіби өрлеуіне жаңа серпін беретін маңызды алаңға айналды. Шара екі негізгі бағдарлама бойынша өтті: «Экологиялық және әлеуметтік активизм» және «Әйелдер объективі». Бірі табиғат пен қоғамға қатысты өзекті мәселелерді көтерсе, екіншісі әйел режиссерлердің жеке көзқарасы мен шығармашылық тәжірибесін паш етті. Барлығы төрт күн ішінде 25 фильм көрсетіліп, әрбір туынды өз тақырыбымен және жаңа визуалды шешімдерімен көрерменге әсер қалдырды. Режиссерлердің жұмыстары дәстүрлі шектеулерден тыс шығып, жаңа ойлар мен әдістерді танытты, көрерменді ойландырып, кейде күтпеген эмоциялар сыйлады.

«Құпиялықты сақтап» - реж. Луиза Зарипова ( 1 орын - «Әйел көзқарасы» конкурсы)

Baiqonyr кинофестивалінде «Үздік режиссура» жүлдесін иеленген Луиза Зарипованың «Құпиялықты сақтап» фильмі тағы да үлкен экранға оралды. Камераға сыйған шағын ғана оқиға - орта жастағы әйелдің анонимді алкоголиктер клубына барып жүруі - режиссер қолында адамның ішкі жан әлемін өлшеп, өткен қателікті түзеу жолына түскен жанының қалт-құлт еткен тынысын сездіретін нәзік лирикалық хикаяға айналады. Луиза Зарипова түсірген кеңістік бір жағынан құпия, екінші жағынан жанды емдейтін нәзік аймақ секілді. Режиссердің силуэтке негізделген композициясы Гүлнар бейнесін сұрғылт, салқын фонға орналастырады. Кадрлардың графикалық дәлдігі, тар шеңберге сыйған әлемнің тәртіпке көнген симметриясы кейіпкердің ішкі тыныштығын емес, көптен бері айтылмай, көңіл түкпірінде қатып қалған ауыр сезімдердің сызын аңғартады. Жан айқайсыз, үнсіз сөйлейді.

Фильмнің басында үстемдік құрған суық тоналды гамма Гүлнардың ішкі оқшау күйін дәл басады. Суық түстер - жүректегі үзілістің, жан әлеміндегі қоңыр салқынның көрінісі. Бірақ уақыт өте келе, жалған сезімге ұласқан махаббаттың қылаң беруімен кадрларға жылы бояулар араласа бастайды. Жарық жұмсарады, кеңістік кеңиді, ал түстер біртіндеп үйлесім тауып, үзілген көңілдің қайта жібігенін тұспалдайды. Түс драматургиясы - кейіпкердің сөзбен айтылмайтын күйінің айнасы, реңктердің арасындағы контраст та осының белгісі. Кайратпен таныстығы, темекінің жаңа тұқылы, кадрдағы сары түсті ұсақ детальдар - барлығы Гүлнардың өміріне жарық нүкте болып еніп, жаңа тыныстың бар екенін білдіреді.

Финалдағы талдың мамығы - ерекше символ. Қазақ үшін мамық - жаздың иісі, жеңілдік пен жаңарудың белгісі. Гүлнар Кайраттың отбасын қайта табысуына себепші бола отырып, өзі де соны байқамай, жүрегіне тыныс кіргізеді. Фильмнің басында «бәрі оңай емес» деп кесіп айтқан кейіпкер, отбасы қауышқан сәтте самал желмен бірге қалықтаған тал мамығына қарағанда, алғаш рет кеудесіне ауа толтыра дем алады. Монтаж бен кадр құрауында көзқарас ерекше рөл атқарады: Гүлнардың Кайратқа, Кайраттың жұбайына қарауы - үш адамның тағдырлы үнсіз диалогы секілді. Ал ірі пландарда Гүлнардың микромимикасы айқын көрінеді: бір түйір эмоция, кішкентай діріл, айтылмаған сөздің көлеңкесі. Бела Балаш айтқандай, ірі план - адамның жанын ашатын микроскоп. Режиссер осы микроскоп арқылы Гүлнардың жүрек түкпіріндегі ең нәзік қозғалыстарды көрсетеді.

«Құпиялықты сақтай отырып» -  сырт көзге қарапайым, бірақ жанға салмақ түсіретін терең фильм. Луиза Зарипова көркемдік құралдарды тек әсемдік үшін емес, кейіпкер психологиясын ашу үшін қолданады. Сондықтан фильм аяқталғаннан кейін де көрерменнің бойында ұзақ сақталатын бір жұмсақ мұң, бір жарық үміт қалады.

«7-ші Ай» - реж. Айзада Амангелді (жюридің арнайы дипломы - «Әйел көзқарасы» конкурсы)

Айзада Амангелдінің «7-ші ай» фильмі әйел тағдырын қоғамның қатал стандарттары мен жеке трагедияның қиындығымен қабаттастыра көрсетеді. Бас кейіпкер Мира өз өмірінде ауыр шешімдер қабылдайды: операциядан кейін ана болу мүмкіндігінен айырылып, бұл сырын айналасына жасырған күйі өмірін жалғастырады. Қоғамдағы әйелге деген қысым - оның тек психологиялық ғана емес, моральдық да жүктемесін арттырады. Мираның жалған жүкті болып көрінуі - тек қорғаныс емес, сонымен қатар қоғамның талаптарына бейімделу жолындағы трагикомедиялық әрекет. Фильмде визуалды шешімдер кейіпкердің ішкі дүниесін ашады. Фронтальды композиция арқылы кейіпкерлер камерамен бір жазықтықта орналасады, бұл көрерменге тыныштық сезімін береді, алайда статикалық кадрлардың арасынан ішкі шиеленіс анық көрінеді. Айнаны қолдану да кейіпкердің өз-өзіне қатысты параллель бейнесін көрсету әдісі. Бұл тек техникалық элемент емес, сонымен бірге кейіпкердің өзіндік қақтығысын көрнекі қылады: ол өзінде жоқ, армандаған бейнені айнадан көреді,автор оның психологиялық күйін көрерменге жеткізеді.

Жарық режиссерканың негізгі драмалық құралдарының бірі. Жұмсақ, біркелкі жарық бейтарап тыныштық сезімін береді, бірақ фильмде дәл осы тыныштық ауыр психологиялық жүктеменің фонында ерекше әсерлі болады. Соңғы кадрларда объектив баяу жақындап, әйелдің бетін толығымен ашады - көрерменнің ішкі күйіне қысым жасайды, бұл сцена психологиялық триллер эффектін тудырады. Фильмде эмоциялық экспрессияны камера тілінде жеткізу ерекше. Көз жастары қуаныш па, жоқ па деген сұрақ соңына дейін ашық қалады. Бұл тек кейіпкердің жеке сезімі емес, қоғамдағы әйелдің тағдырлық ауыртпалығын көрсету құралы. Мираның ішкі әлемі арқылы фильм стереотиптерге, қоғам қысымына, және жеке тұлғаның психологиялық жарасына назар аударады. Әрбір кадр, әрбір композициялық шешім кейіпкердің шындық пен жалғандық арасындағы күресін көрерменге жеткізеді.

«7-ші ай» - көрерменді эмоциялық және психологиялық тереңдікке жетелейтін, визуалды тіл арқылы ішкі трагедияны ашатын туынды. Фильм әйел тағдырын жеке драмамен ғана емес, сонымен бірге қоғамның қаталдығы мен адам психологиясының нәзіктігін көрсету тұрғысынан шебер баяндайды.

«Алтын балық» - реж. Айжамал Мирбек қызы (Ош қаласы әкімдігінің арнайы сыйлығы)

Айжамал Мирбек қызының «Алтын балық» фильмі - балалық нәзіктік пен психологиялық тереңдікті үйлестірген шебер туынды. Басты кейіпкер Сезімнің әкесінің жұмбақ жоғалуы оның әлемін түбірімен өзгертіп, кішкентай қыздың ішкі күресі арқылы көрерменді ойландырады. Әкесінің өлімі туралы білмейтін Сезімді қорқынышты хабардан қорғау үшін көрші атасы оған алтын балық сыйлайды, оны әкесінің рухы ретінде таныстырады. Бұл қарапайым, бірақ символдық әрекет - Сезім үшін өмірдегі сүйіспеншіліктің, махаббаттың және сенімнің белгісі. Фильм сюжетінің қарапайымдылығы оның күшін арттырады. Сезімнің балықта әкесін көруі - баланың өзінің шындықтарын жасап, өмірдің түсініксіз қырларымен қалай күресетінін бейнелейді. Бұл көрініс тек жеке трагедия емес, әрбір адамға тән «ұстап қалу мен босатудың» терең мәселесін ашады. Қыздың әкесін сүйіспеншілікпен босатуы - махаббаттың ең нәзік, бірақ қайғы-қасіретке толы қырын көрсететін символдық көрініс.

Визуалды тіл фильмнің негізгі құралы. Композиция минималистік, кейіпкерлер саны аз, бұл Жапон киносының тыныш, мәнді эстетикасын еске түсіреді. Ауылдың табиғаты, әдемі ковры мен қарапайым интерьер, су элементі - барлығы фильмнің эмоционалды ландшафтына қызмет етеді. Су - негізгі визуалды мотив: оның толқындары, өзгермелі формасы, түсі мен қозғалысы Сезімнің әкесін босату процесін бейнелейді. Толқынның келіп, кетуі - балаға тән нәзік, бірақ терең ішкі процесс. Жарық режиссерканың негізгі драмалық құралы ретінде қолданылады. Табиғи жұмсақ жарық кадрларға жылулық пен интимділік береді, ал кейбір көріністерде суды сақтайтын банканың ішіндегі балыққа қарап тұрған қыздың бет-әлпеті - фильмнің жүрегіне айналады. Бұл кадрларда балалық наивтілік, қайғы, сүйіспеншілік пен риясыз сезімдер үйлесіп, көрерменді терең әсерге бөлейді. Сезім мен балық арасындағы әңгімелер, оның ішкі монологтары көрерменге қыздың әлемін сезіндіреді. Бала логикасы мен эмоциясының, қарапайымдылық пен күрделіліктің шынайы үйлесімі. Әрбір кадр, әрбір визуалды деталь Сезімнің ішкі әлеміндегі күресті, махаббат пен қоштасудың нәзік заңдылықтарын көрсетеді.

«Алтын балық» - балалық қайраттылыққа, таза сезімге және нәзік даналыққа арналған поэтикалық туынды. Фильм бізге махаббат кейде «ұстау емес, босатуды» білдіретінін, өмірдің ауыртпалығын бала санасының қиялы арқылы жеңуге болатынын көрсетеді. Туынды қарапайым көріністер арқылы терең психологиялық ой тудырып, көрерменді эмоциялық тереңдікке жетелейді.

«Көз ілмейікші?» - реж. Жанель Кужукпаева («Азия шығармашылық әйелдері» қорының арнайы сыйлығы)

Жанель Кужукпаеваның «Көз ілмейікші?» фильмі - символдық жүйеге сүйенетін, қабылдау шекарасын бұзатын әрі жанрлық классификациядан тыс тұратын туынды. Режиссер көрерменді оқиғаға сырттан енгізбей, бірден анықталмаған кеңістікке тастайды. Осы арқылы фильм өзінің табиғатын басынан-ақ бекітеді: мұнда уақыттың бірізділігі де, кеңістіктің тұрақты логикасы да жоқ; бейнелер үздіксіз өзгеріп, мағыналар қозғалыс барысында қалыптасады. Картинаның құрылымы классикалық драматургияға емес, ішкі психологиялық процестің визуалды моделіне негізделген.

Негізгі кейіпкер Жаркештің комада жатқан қалпы фильмнің баяндау жүйесіне тірек қызметін атқарады. Ол өзінің физикалық жағдайын ұғынбай, «шығудың жолын» іздеген сайын, фильм сыртқы әлемді емес, ішкі санадағы қабаттарды ашуға бағытталады. Жаркештің тәжірибесі биографиялық немесе медициналық шындықтан алшақ күйде беріледі. Режиссер оны адамның мағынаны, кешірімді, тыныштықты іздеу әрекетінің бейнелік формасына айналдырады. Кейіпкер тап болатын қараңғылық, белгісіз түйсіктер, кеңістікте кенет пайда болатын Айкүнім образы - барлығы нақты оқиғадан гөрі, адамның психикасында жүретін процестің көрінетін нұсқасы ретінде қызмет етеді. Мұндай тәсіл фильмді реалистік емес, мифопоэтикалық деңгейге көтереді.

Фильмде символизм негізгі бейнелеу тілі ретінде қолданылады. Тесік - әлемдер арасындағы өтпелі шекараны білдірсе, жеміс - үміттің ұсақ, бірақ сақталып қалатын бөлшегі ретінде көрінеді. Айкүнім - сыртқы образ емес, кейіпкер санасындағы соңғы жылылық, ал көрпе тігу әрекеті - физикалық әрекет емес, өткенмен беттесу мен ішкі жараны емдеу символы. Осы элементтердің барлығы арқылы режиссер өлім мен өмір арасындағы аралық күйді тек физиологиялық емес, психоэмоциялық деңгейде ашады. Визуалды шешімдер фильмнің әсерін күшейтеді. Қараңғылық мұнда бос фон емес, кейіпкердің ішкі кеңістігін модельдейтін эмоционалды құрылым. Жарықтың үзік-үзік берілуі, минималистік заттар, кадрдағы кеңістіктің белгісіздігі көрерменді тұрақсыз, бірақ тұтас қабылданатын кеңістікке енгізеді. Мұнда жарық - үміт емес, ізденіс үдерісінің белгісі, қараңғылық - өлім емес, аралық күйдің табиғи ортасы ретінде қызмет етеді.

Кей сәттерде фильм сюрреалистік поэтикаға ұқсас: уақыт бір сәтке қысылады да, келесі кадрда қайта созылып кетеді; пішіндер мен кеңістік нақты шындықты сақтамай, кейіпкердің ішкі сезімін бейнелейді. Кужукпаеваның композициялық дәлдігі, дыбыстық атмосфераға мән беруі, кадрдағы заттардың аздығы мен символикалық рөлі - оның режиссерлік қолтаңбасын айқындайды. Ол көрерменге дайын мағына бермей, тек сезіну тәжірибесін ұсынады, ал туындының поэтикалық тұтастығы да осыдан туындайды.

«Тау балалары» - реж. Гулиза Абдыкамилова (2 -ші орын, «Экологиялық және әлеуметтік активизм» конкурсы)

Гулиза Абдыкамилованың «Тау балалары» деректі фильмі тау қыстағындағы білім беру шындығын күнделікті өмірдің табиғи ағымы арқылы көрсетеді. Режиссер оқиғаны драмалық шиеленіссіз, бір күндік уақыт ауқымында өрбітіп, балалардың мектепке бағытталған қозғалысын, мұғалімнің еңбегін және ауыл кеңістігінің ерекшеліктерін тұтас бір кинематографиялық құрылымға біріктіреді. Мұнда әр кадр - әлеуметтік жағдайды түсіндіретін дерек секілді: қарлы жолдар, мұз жамылған арық, бір-бірінен алыс орналасқан үйлер мен мектеп - барлығы балалардың білімге қолжетімділігін анықтайтын факторларға айналып, табиғаттың өзі фильмнің ішкі драматургиялық күшін құрайды. Камераның бақылаушы позициясы көріністерді эмоцияға жүгінбей, бейтарап түрде тіркейді. Осы арқылы фильм балалардың көңіл-күйіне емес, олардың әрекеті мен қозғалысының логикасына назар аударады. Ауыл ландшафты бұл жерде тек фон емес, әлеуметтік ортаның толыққанды қатысушысы. Тау жолдарының күрделілігі немесе мұзды өткелдер көркем символ ретінде емес, нақты әлеуметтік шындықтың құрамдас бөлшегі ретінде көрінеді. Кең пландардың басымдығы жеке драманы емес, орта мен кеңістіктің балалар өміріне әсерін алдыңғы орынға шығарады.

Мұғалім бейнесі де эмоциялық романтизациясыз беріледі. Режиссер оның кәсіби жүктемесін нақты әрекеттер арқылы ашады: бір уақытта бірнеше сыныпқа сабақ жүргізуі, балаларды мектепке дейін бірге ертіп жүруі, тіл сабақтарындағы әдістемелік қиындықтар - барлығы ауыл мектебінің құрылымдық әлсіздігін көрсетеді. Ағылшын тілін үйрету кезінде оның кей сөздерді дұрыс айта алмауы - трагедияға емес, жүйенің ресурстық жетіспеушілігіне нұсқайтын тыныш деталь. Фильм бұл сәтті драмалық акцентке айналдырмай, тек сол ортадағы нақты шындықтың көрінісі ретінде ұсынады. Режиссер әлеуметтік белсенділік тақырыбын декларативті әдістермен емес, экрандық кеңістіктің ұйымдастырылуы арқылы көтереді. Балалардың тыныштығы мен мұғалімнің сабырлы мінезі сырттай оптимистік көрінуі мүмкін, алайда осы қалыпты тіршілік арқылы фильм ауыл мен қала арасындағы білім алшақтығын әлсін-әлсін сездіреді. Бұл - заманауи бақылау деректі кинематографиясына тән шешім: мәселені дауыстап айту емес, процестің өзін көрсету. Фильмнің бір сәтінде мұғалім балаларды мұзды арықтан өткізіп, әрқайсысын қолымен ұстап шығады. Бұл эпизод көрерменге Андей Кончаловскийдің “Алғашқы ұстаз” картинасындағы педагогикалық миссияны еске түсіретін интертекстуалдық ассоциация ұсынады. Алайда бұл тікелей цитата емес, білімге жету жолын кеңістікпен байланыстыратын функционалды параллель ғана. Режиссер осындай көріністер арқылы мектептің ішкі мәселесін емес, оның географиялық және инфрақұрылымдық шектеулерін алға шығарады.

VII Халықаралық әйел режиссерлер кинофорумында келесі фильмдер жүлде және дипломдарға ие болды:

«Экологиялық және әлеуметтік активизм» бағдарламасы:

Жюри: Гүлбара Толомушова (төраға), Абдыжапар Ақкулов, Асель Умарова

•       I орын (25 000 сом) - «Иттер», режиссерлер: Алиман Токтогулова және Караш Жанышов, Қырғызстан

•       II орын (15 000 сом) - «Тоо балдары», режиссер: Гулиза Абдыкамилова, Қырғызстан

•       III орын (10 000 сом) - «Билимге болгон чыйыр жол», режиссер: Асел Умаралиева, Қырғызстан

•       Жюридің арнайы дипломы -  «Башталыш», режиссер: Гүлкайыр Сайтбурханқызы, Қырғызстан

«Әйел көзқарасы» бағдарламасы:

Жюри: Гүлсара Ажыбекова (төраға), Темір Бірназаров, Жаңылай Исакова

•       I орын (25 000 сом) - «Құпиялықты сақтап», режиссер: Луиза Зарипова, Қазақстан

•       II орын (15 000 сом) - «Directed by Aydana», режиссер: Айдай Дүйшөнкулқызы, Қырғызстан

•       III орын (10 000 сом) - «Белгисиз жоокер», режиссер: Айдай Чотуева, Қырғызстан

•       Жюридің арнайы дипломы - «7-чи ай», режиссер: Айзада Амангельды, Қырғызстан

Ош қаласының мэриясының арнайы жүлделері:

•       «Сууга таазим» - режиссер: Жаңыл Жусупжан, Қырғызстан

•       «Алтын балык» - режиссер: Айжамал Мирбекқызы, Қырғызстан

«Азия шығармашылық әйелдер» қоғамдық қорының арнайы жүлдесі: «Көз ілмейікші?» – режиссер: Жанель Кужукпаева, Қазақстан

UNICO PLAY онлайн-кинотеатрының арнайы жүлдесі: «Балким бир күн сурармын» - режиссер: Гулжан Иреш, Қырғызстан

Осы жылы VII Халықаралық әйел режиссерлер кинофорумы өз жұмысын табысты аяқтады. Алты жылдан астам тәжірибе көрсеткендей, бұл алаң әйел режиссерлер үшін тек фильмдерін көрсету орны емес, шығармашылық тәжірибе мен кәсіби диалог құрудың маңызды платформасы болып саналады. Форум көрерменге түрлі тақырыптағы 25 фильмді ұсынды, қатысушыларға өз жұмыстарын талқылап, кәсіби пікір алмасуға мүмкіндік берді. Мұнда ұсынылған туындылар әйелдер киносының экспрессивтік мүмкіндіктерін кеңейтіп, жаңа тәсілдер мен визуалды ізденістерді танытты. Кинофорумның жалғасуы - бұл саладағы шығармашылық табандылықты қолдау, жаңа жобаларға серпін беру және келесі буын режиссерлерге өз идеяларын сенімді түрде жеткізуге жағдай жасау.

Ғайша Аманжол

Киносыншы