Созылмалы аурулар көбейсе, ағза қалай өзгереді?

Қазіргі қоғамда созылмалы аурулардың көбеюі – денсаулық сақтау саласындағы өзекті мәселелердің бірі. Адам ағзасы кез келген өзгеріске бірден жауап береді. Жүректің әлсіз соғуы, тыныстың тарылуы, ұсақ жарақаттардың ұзақ жазылуы – жай ғана шаршаудың белгісі емес, ағзаның беріп жатқан маңызды сигналы.

Созылмалы ауру – ағзаның ұзақ уақыт бойы күйзеліс жағдайында жұмыс істеуі. Алғашқы кезеңде ағза бейімделуге тырысады: қан қысымы жоғарыласа, жүрек соғысы жиілейді, ал қандағы қант деңгейі уақытша тұрақталады. Бұл – табиғи қорғаныс механизмі. Алайда уақыт өте келе мұндай бейімделу мүмкіндігі әлсіреп, ағзаның ішкі тепе-теңдігі бұзыла бастайды.

        Созылмалы күйзеліс иммунитеттің жұмысын  өзгертеді. Бастапқыда қорғаныс күшейгендей болады, бірақ уақыт өте келе қабыну үрдісі тұрақты сипат алады. Цитокиндердің артық бөлінуі буындарды, қан тамырларын және тіпті ми тінін зақымдайды. Сондықтан адамда жиі бас ауыруы, буынның қырысуы немесе ұйқының бұзылуы байқалады – бұлар ағзаның «ішкі өрт сөндірушілері» шаршағанын көрсетеді.

        Жүйке жүйесі мен эндокриндік жүйе де өзгеріске ұшырайды. Тұрақты стресс кортизол гормонын көбейтеді, бұл өз кезегінде ұйқы безінің жұмысын нашарлатып, қант диабетіне жол ашады. Ал вегетативтік жүйке жүйесінің теңгерімі бұзылғанда адамда күннің ортасында шаршау, қол-аяқтың суынуы немесе жүректің дүрсілдеуі жиіледі. Бір жүйенің әлсіреуі екіншісіне ауыртпалық түсіріп, домино эффектісін тудырады.

        Бұл өзгерістер баяу, бірақ тоқтаусыз жүреді. Бастапқыда адам өзін «жай ғана шаршадым» деп ойлайды, ал бірнеше жылдан кейін сол өзгерістер қайтымсыз болып қалуы мүмкін. Дегенмен, ағза әлі де қалпына келу қабілетіне ие. Дұрыс тамақтану, қозғалыс және демалыс арқылы бұл процесті кері қайтаруға болады – бастысы, уақытты өткізіп алмау.

Күнделікті өмір салты да бұл үдеріске тікелей әсер етеді. Таңғы асты өткізіп жіберу, қозғалыстың аздығы, ұзақ уақыт отырықшы жұмыс істеу, тұрақты психологиялық күйзеліс – мұның бәрі ағзаға қосымша жүктеме түсіреді. Соның салдарынан адамда әлсіздік, ентігу, жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуі сияқты белгілер байқалады. Бұл – ағзаның көмекті қажет ететінін білдіретін дабыл.

Әсіресе орта және егде жастағы адамдар үшін мұндай белгілерге бейжай қарамау маңызды. Өйткені ағзаның барлық жүйесі өзара тығыз байланысты. Жүрек, қан тамырлары, бүйрек, бұлшықеттер мен жүйке жүйесі біртұтас қызмет атқарады. Бір жүйенің әлсіреуі екіншісіне салмақ түсіріп, жалпы ағзаның қызметіне кері әсер етеді.

Мәселен, демалыссыз ұзақ уақыт еңбек еткен адамда жүрек қағысы жиілеп, тынысы тарылып, жарақаттардың жазылуы баяулайды. Дұрыс тамақтанбау мен таза ауада серуендеудің аздығы да ағзадағы күйзелісті күшейтеді. Соған қарамастан, ағза үнемі бейімделуге ұмтылады: бір жүйе әлсіресе, екіншісі оның орнын толтыруға тырысады. Бірақ бұл үдеріс шексіз емес.

Созылмалы аурулар ағзаны бірден емес, баяу әрі тұрақты түрде өзгертеді. Сондықтан ауруды ерте кезеңде анықтау, дұрыс тамақтану, жеткілікті демалыс, тұрақты қозғалыс пен салауатты өмір салтын ұстану – денсаулықты сақтаудың негізгі кепілі. Әр адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау арқылы ұзақ әрі сапалы өмір сүруге мүмкіндік алады.

Бұл ретте жеке денсаулыққа ұқыпты қарау Біріккен Ұлттар Ұйымының ұсынған Тұрақты дамудың мақсаттарының (ТДМ) шеңберіндегі «Сапалы денсаулық және әл-ауқат» бағытына да тікелей үлес қосатынын ұмытпаған жөн. Ұлт саулығы – ел дамуының маңызды көрсеткіші. 

Авторы:

Мұстафаева Дана – Жалпы медицина мектебінің3 курс студенті

Ғылыми жетекші: Құттыбаев Асылхан Дүйсенханұлы – патологиялық физиология кафедрасының профессор ассистенті

С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті.