Витаминдер: қажеттілік, тепе-теңдік және қауіпсіз қолдану

Қазіргі қоғамда адам денсаулығын сақтау мен нығайту мәселесі ерекше маңызға ие. Осы тұрғыда витаминдердің рөлі зор. Витаминдер – ағзаның қалыпты қызмет етуіне қажетті биологиялық белсенді заттар. Олар зат алмасу процестеріне қатысып, иммундық жүйені қолдайды, ағзаның түрлі функцияларын реттейді. Сондықтан витаминдер адам өмірінде маңызды орын алады.Алайда соңғы жылдары витаминдерді шамадан тыс және бақылаусыз қолдану кең таралып отыр. Көптеген адамдар витаминдерді дәрігер кеңесінсіз қабылдайды, кейде тіпті оларды «пайдалы болғандықтан зиянсыз» деп есептейді. Бұл – денсаулыққа қауіп төндіретін қате түсінік.

Витаминдердің ағзадағы рөлі. Витаминдер адам ағзасында синтезделмейтін немесе жеткіліксіз мөлшерде түзілетін заттар болғандықтан, оларды тағам арқылы немесе қосымша препараттар ретінде қабылдау қажет.

Витаминдер ағзадағы көптеген маңызды процестерге қатысады:

• иммунитетті нығайтады;

• ферменттердің жұмысын реттейді;

• жүйке жүйесінің қызметін қолдайды;

• өсу мен даму процестеріне қатысады;

• тері, көз және сүйек жүйесінің саулығын қамтамасыз етеді.

Мысалы, С витамині иммундық жүйені күшейтсе, D витамині сүйек тінінің қалыптасуына әсер етеді, ал В тобы витаминдері жүйке жүйесінің жұмысын қолдайды.

Витаминдердің түрлері және ерекшеліктері. Витаминдер екі негізгі топқа бөлінеді:

1. Суда еритін витаминдер. Бұл топқа С витамині мен В тобының витаминдері жатады.Олар ағзада көп жиналмайды және артық мөлшері несеп арқылы шығарылады. Сондықтан оларды тұрақты түрде тағаммен бірге қабылдау қажет.

2. Майда еритін витаминдер. Бұл топқа A, D, E және K витаминдері жатады. Олар ағзада жиналып, ұзақ уақыт сақталады. Осыған байланысты бұл витаминдерді шамадан тыс қабылдау қауіпті болуы мүмкін.

Витамин тапшылығы және оның салдары. Ағзада витаминдердің жетіспеушілігі әртүрлі ауруларға әкелуі мүмкін. Бұл жағдай гиповитаминоз деп аталады. Оның белгілері:

• әлсіздік, шаршағыштық;

• иммунитеттің төмендеуі;

• тері мен шаштың жағдайының нашарлауы;

• жүйке жүйесінің бұзылыстары.

Мысалы, С витаминінің жетіспеушілігі цинга ауруына, D витаминінің тапшылығы рахитке әкелуі мүмкін.

Артық мөлшердің қауіптілігі. Витаминдердің артық мөлшері де ағзаға зиян келтіреді. Бұл жағдай гипервитаминоз деп аталады.

Әсіресе майда еритін витаминдердің артық мөлшері қауіпті:

• A витаминінің артықтығы – бауырдың зақымдануына;

• D витаминінің көп болуы – кальций алмасуының бұзылуына;

• E витаминінің артық мөлшері – қан ұю жүйесіне әсер етуі мүмкін.

Сондықтан витаминдерді «көбірек ішсең, соғұрлым пайдалы» деген түсінік дұрыс емес.

Қазіргі қоғамдағы мәселе. Қазіргі таңда витаминдер кеңінен жарнамаланып, халық арасында сұранысқа ие болып отыр. Көптеген адамдар оларды профилактика ретінде үздіксіз қабылдайды. Алайда нақты қажеттілік болмаса, бұл ағзаға қосымша жүктеме түсіреді. Бұл мәселе БҰҰ ұсынған Тұрақты даму мақсаттарының бірі – ТДМ–3 (Салауатты өмір және әл-ауқат) аясында маңызды орын алады. Халық денсаулығын сақтау үшін дәрілік заттарды, соның ішінде витаминдерді, дұрыс пайдалану мәдениетін қалыптастыру қажет.Қазақстанда да бұл бағытта жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өз Жолдауларында профилактикалық медицинаны дамыту, дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастыру және халықтың денсаулық сауаттылығын арттыру мәселелерін атап өтуде.

Дұрыс қолдану қағидалары. Витаминдерді қауіпсіз және тиімді пайдалану үшін келесі ережелерді сақтау қажет:

• витаминдерді дәрігер кеңесімен қабылдау;

• ұсынылған тәуліктік мөлшерден аспау;

• витаминдерді себепсіз ұзақ уақыт қолданбау;

• табиғи тағам көздеріне басымдық беру;

• ағзаның нақты қажеттілігін ескеру.

Дұрыс тамақтану – витаминдердің негізгі көзі. Көкөністер, жемістер, сүт өнімдері, ет және балық өнімдері ағзаны қажетті заттармен қамтамасыз етеді.

Қорытындылай келе, витаминдер – адам денсаулығын сақтаудың маңызды құралы. Алайда оларды дұрыс және мөлшермен қолдану ғана оң нәтиже береді. Бақылаусыз қабылдау денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан әрбір адам витаминдерді қолдануда саналы шешім қабылдауы тиіс. Денсаулық – ең басты құндылық, ал оны сақтау – дұрыс ақпарат пен жауапкершіліктен басталады.

Авторлары:

Инаятуллаева Дариға Абылайқызы, Қалыбек Ақмоншақ Қайратқызы,  Р Тәліп Шұғыла Тұрлыбекқызы – Фармацевтикалық өндіріс технологиясы мамандығының 4 курс студенттері

Жетекшілері:

Момбеков Сержан Есимбаевич, PhD.

Кантуреева Айгерим Мамытжановна, PhD.

Алимова Үрзия Суннатуллаевна, PhD.

С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті,

Алматы қаласы