ЕЛТАҢБА МЕН ТӨЛТАҢБА

Геральдикада мемлекеттік елтаңба мен өңірлік төлтаңбаны ғылыми тұрғыдан дұрыс түсіну үшін олардың үш негізгі құрамдас ұғымын ажырата білу қажет: блазон, эталон және бірыңғай стандарт. Бұл үш ұғым бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, олардың атқаратын қызметі әртүрлі. Егер блазон рәміздің мазмұнын сөзбен жеткізетін ғылыми сипаттама болса, эталон – оның ресми бекітілген көрнекі бейнесі, ал стандарт – сол рәміздің барлық ортада бірізді және дұрыс қолданылуын қамтамасыз ететін нормативтік жүйе.

Геральдикалық дәстүрде блазон ерекше орын алады. Себебі елтаңба немесе төлтаңба ең алдымен сурет ретінде емес, белгілі бір ережеге бағынатын таңбалық жүйе ретінде қарастырылады. Блазон – осы жүйенің геральдикалық тілі. Ол рәміздің қалқан пішінін, түстерін, негізгі және қосымша фигураларын, олардың орналасу тәртібін және символдық мағынасын арнайы терминдер арқылы сипаттайды. Яғни блазон – рәміздің ғылыми «паспорты», оның сөз арқылы жасалған дәлме-дәл үлгісі. Мысалы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасын геральдикалық тұрғыдан сипаттағанда, оның негізгі элементтері – дөңгелек пішінді қалқан, орталықтағы шаңырақ, одан тараған уықтар, екі жағындағы пырақтар, жоғарғы бөлігіндегі бесбұрышты жұлдыз және төменгі жағындағы «QAZAQSTAN» жазуы көрсетіледі. Бұл элементтердің әрқайсысы жай безендіру емес, нақты рәміздік мағынаға ие. Шаңырақ – ортақ үйдің, біртұтас мемлекеттің және халық бірлігінің белгісі. Уықтар – әлемнің кеңістіктік құрылымын, шаңырақтан тараған өмір сәулесін білдіреді. Пырақтар – еркіндікке ұмтылыстың, батырлықтың және болашаққа бағытталған арманның бейнесі. Егер суретші осы елтаңбаны қайта салатын болса, ол міндетті түрде блазондағы сипаттамаға сүйенеді. Ол рәміздің негізгі мазмұнын сақтауы керек. Мысалы, тұлпарлардың орнына басқа жануар салуға, шаңырақтың құрылымын өзгертуге немесе түстердің мағынасын бұрмалауға болмайды. Себебі мұндай өзгерістер рәміздің геральдикалық табиғатын бұзады. Осы тұрғыдан алғанда блазон – уақыт пен кеңістікке тәуелсіз ғылыми сипаттама. Белгілі бір кезеңде жасалған елтаңбаның түпнұсқа суреті жоғалған жағдайда да, оның блазоны арқылы рәмізді қайта қалпына келтіруге болады. Еуропалық геральдикада ғасырлар бойы сақталған көптеген гербтер дәл осы тәсіл арқылы қайта жаңғыртылған. Яғни блазон – рәміздің тарихи жадысын сақтайтын құжат.

Эталон – сол блазонда сипатталған рәміздің нақты графикалық бейнесі. Егер блазон «рәміз қалай құрылуы керек?» деген сұраққа жауап берсе, эталон «ол нақты қалай көрінеді?» деген сұраққа жауап береді. Эталонда елтаңба немесе төлтаңбаның барлық көркемдік және техникалық ерекшеліктері бекітіледі. Оған қалқанның пішіні, фигуралардың көлемдік арақатынасы, түстердің нақты реңктері, элементтердің орналасу тәртібі, сызықтардың сипаты және жалпы композициялық үйлесім жатады. Мысалы, белгілі бір облыстың төлтаңбасында тау бейнесі, өзен, жануар немесе тарихи белгі қолданылуы мүмкін. Бірақ эталонда сол таудың биіктігі, өзеннің орналасуы, түстердің үйлесімі және барлық элементтердің арақатынасы нақты көрсетіледі. Басқа дизайнерлер немесе ұйымдар осы төлтаңбаны пайдаланған кезде дәл осы эталонға сүйенуге тиіс. Эталонның басты міндеті – рәміздің сыртқы тұтастығын сақтау. Себебі уақыт өте келе әртүрлі мекемелер, баспа орындары немесе дизайнерлер рәмізді өз түсінігі бойынша өзгертіп қолдануы мүмкін. Бір жерде түсі өзгеріп, екінші жерде элементтері қысқарып, үшінші жерде композициясы бұрмаланса, рәміздің бірегейлігі жоғалады. Сондықтан эталон рәміздің тарихи және көркемдік тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Оның әрбір сызығы, түсі және элементі заңдық және мәдени жауапкершілікпен қолданылуға тиіс.

Бірыңғай стандарттар – елтаңба мен төлтаңбаны қолданудың ортақ тәртібін белгілейтін жүйе. Стандарт эталонның өзін өзгертпейді, керісінше оны дұрыс пайдаланудың жолдарын анықтайды. Мысалы, мемлекеттік елтаңба ресми құжаттарда, мемлекеттік мекемелердің ғимараттарында, мөрлерде, ақпараттық жүйелерде немесе интернет ресурстарында қолданылуы мүмкін. Әр ортада оның көлемі, орналасуы және техникалық сапасы әртүрлі болуы ықтимал. Бірақ осы жағдайлардың барлығында рәміз бірдей танылуы және бастапқы мағынасын сақтауы қажет. Осы міндетті стандарттар атқарады. Бірыңғай стандарттарға рәміздің түстік кодтары, қолданылатын графикалық форматтары, өлшемдік қатынастары, минималды көлемі, қара-ақ нұсқасы, монохромды қолдану тәртібі және басқа техникалық талаптар кіреді. Мысалы, цифрлық ортада қолданылатын елтаңба жоғары сапалы векторлық форматта болуы қажет. Себебі интернет сайтта, үлкен экранда немесе ресми басылымда бейне сапасы бұзылмауы керек. Сол сияқты мемлекеттік ғимаратқа орналастырылатын елтаңбаның өлшемі мен пропорциясы да белгілі талаптарға сәйкес болуға тиіс. Өңірлік төлтаңбаларға қатысты да осы қағидалар сақталады. Әрбір облыс, қала немесе аудан өз тарихи ерекшелігін көрсететін рәміз жасай алады. Бірақ ол жалпы геральдикалық жүйенің талаптарын бұзбауы керек. Мысалы, бір өңір табиғи ерекшелігін көрсету үшін тау, өзен немесе жануар бейнесін таңдауы мүмкін. Екінші өңір өзінің тарихи мұрасын көрсету үшін көне қала, архитектуралық нысан немесе ұлттық өрнек қолдануы ықтимал. Бірақ олардың барлығы геральдикалық тілдің ортақ заңдылықтарына бағынады. Бұл жерде маңызды мәселе – мемлекеттік және өңірлік рәміздердің арақатынасы. Мемлекеттік елтаңба бүкіл елдің тарихи және саяси тұтастығын білдіреді. Ал өңірлік төлтаңбалар сол мемлекетті құрайтын аймақтардың өзіндік ерекшелігін көрсетеді. Сондықтан олар бір-біріне бәсекелес емес, керісінше біртұтас геральдикалық кеңістіктің құрамдас бөліктері болып табылады.

Геральдикада «эталон», «блазон» және «стандарт» ұғымдарын шатастыруға болмайды. Олардың әрқайсысы рәміздің өмір сүруінің белгілі бір кезеңін қамтамасыз етеді. Блазон рәміздің ғылыми негізін қалыптастырады, эталон оның нақты бейнесін бекітеді, ал стандарт оны қоғамның барлық саласында дұрыс қолдануға мүмкіндік береді. Осы үш элементтің үйлесуі арқылы елтаңба мен төлтаңба жай ғана көркем сурет деңгейінен көтеріліп, тарихи, құқықтық және мәдени мәні бар ресми рәмізге айналады. Себебі рәміз – тек бейне емес. Оның артында халықтың тарихы, мемлекеттің идеясы, ұрпақтар сабақтастығы және ұлттық жады жатыр. Сондықтан геральдикада блазон, эталон және бірыңғай стандарттар – рәміздің сыртқы пішінін ғана емес, оның тарихи мағынасын, ғылыми дәлдігін және болашақ ұрпаққа дұрыс жетуін қамтамасыз ететін негізгі құралдар болып табылады.

Айдын Рысбекұлы, геральдист