Дауыс құпиясы: адамның үні оның мінезі туралы не айтады?

Адам туралы алғашқы әсерді оның сыртқы келбеті ғана емес, дауысы да қалыптастырады. Кейде біз бір адаммен алғаш рет телефон арқылы сөйлескеннің өзінде оның сабырлы, сенімді немесе қобалжулы екенін сезетіндей боламыз. Неліктен бұлай болады? Адамның дауысы оның мінезі туралы шынымен ақпарат бере ала ма?

Дауыс - жай ғана сөз жеткізетін құрал емес. Ол адамның эмоциясын, көңіл-күйін және қарым-қатынас ерекшеліктерін білдіретін күрделі сигнал. Дауыс арқылы тыңдаушы сөйлеушінің жасын, жынысын, эмоционалдық жағдайын және кейбір әлеуметтік сипаттарын ажырата алады. Сонымен қатар адамның сөйлеу мәнері оның тұлғасы туралы белгілі бір әсер қалыптастыруға ықпал етеді.

Алайда адамның мінезін тек дауысына қарап анықтау мүмкін емес. Ғылыми зерттеулер дауыс пен тұлғалық қасиеттер арасында белгілі бір байланыстар бар екенін көрсеткенімен, бұл байланыстар күрделі және әр адамда бірдей байқалмайды.

Дауыс адамның эмоциясын қалай білдіреді?

Адамның көңіл-күйі өзгерген кезде оның сөйлеу мәнері де өзгереді. Бұған дауыс биіктігі, қаттылығы, сөйлеу жылдамдығы, интонациясы және паузалары әсер етеді.

Мысалы, адам қатты қобалжығанда оның дауысы әдеттегіден жоғарырақ шығуы немесе сөйлеу қарқыны өзгеруі мүмкін. Ашуланған кезде дауыс күшейіп, сөйлеу жылдамдауы ықтимал. Ал қуаныш пен қызығушылық кезінде дауыс ырғағы белсендірек болып, оның биіктігі жиі өзгеруі мүмкін.

Зерттеулерде эмоцияның дауысқа әсерін анықтау үшін дәл осы акустикалық ерекшеліктер жиі қарастырылады. Әсіресе дауыс биіктігі, дыбыс күші және сөйлеу жылдамдығы адамның эмоциялық күйін сипаттайтын маңызды белгілердің қатарында.

Дегенмен белгілі бір дауыс ерекшелігін бір ғана эмоциямен байланыстыруға болмайды. Мысалы, жылдам сөйлеу адамның міндетті түрде қобалжып тұрғанын білдірмейді. Ол адамның қалыпты сөйлеу әдеті болуы мүмкін.

Дауыс биіктігі нені білдіреді?

Дауыс биіктігі — адамның дауысын жіңішке немесе жуан етіп қабылдауымызға әсер ететін негізгі сипаттардың бірі. Оның қалыптасуына адамның физиологиялық ерекшеліктері әсер етеді.

Дауыс биіктігі адамның мінезі туралы алғашқы әсерге де ықпал етуі мүмкін. Кейбір зерттеулерде төменірек дауыс адамдарға сөйлеушіні сенімді, күшті немесе беделді етіп қабылдатуы мүмкін екені байқалған. Мұндай әсер әсіресе көшбасшылық пен әлеуметтік үстемдікке қатысты бағалауларда көрінеді.

Бірақ бұл жерде маңызды нәрсе бар: төмен дауысты адамның барлығы көшбасшы немесе батыл болады деген сөз емес. Бұл - тыңдаушының дауысты қабылдау ерекшелігі ғана. Адамның нақты мінезін анықтау үшін оның әрекеті мен қарым-қатынасын да ескеру қажет.

Сөйлеу жылдамдығы адамның бейнесіне әсер ете ме?

Сөйлеу жылдамдығы да адамның өзгелерге қалай көрінетініне әсер етеді. Адам өте жылдам сөйлеген кезде тыңдаушы оны белсенді, асығыс немесе энергиясы жоғары адам ретінде қабылдауы мүмкін. Ал баяу әрі анық сөйлейтін адам сабырлы немесе байсалды болып көрінуі ықтимал.

Бірақ мұндай әсер адамның шынайы мінезімен әрдайым сәйкес келе бермейді.

Мысалы, көпшілік алдында сөйлеген кезде адам қобалжып, әдеттегіден тез сөйлеуі мүмкін. Бұл оның күнделікті өмірде асығыс адам екенін білдірмейді. Сол сияқты баяу сөйлейтін адамның міндетті түрде сабырлы немесе тұйық болуы шарт емес.

Сондықтан сөйлеу жылдамдығы адамның мінезін анықтайтын нақты өлшем емес, тыңдаушының алғашқы пікіріне әсер ететін факторлардың бірі болып саналады.

Интонация неге маңызды?

Бір сөзді әртүрлі интонациямен айту оның мағынасын қабылдауға айтарлықтай әсер етеді.

Мысалы, «Жақсы» деген сөзді жылы әрі жұмсақ дауыспен айтсақ, ол шынайы келісімді білдіруі мүмкін. Ал дәл сол сөзді суық немесе қатқыл үнмен айтқанда, оның астарынан реніш немесе наразылық сезілуі ықтимал.

Осыдан адамның қарым-қатынасында сөздің мазмұны ғана емес, оның қалай айтылғаны да маңызды екенін көруге болады.

Интонация тыңдаушыға сөйлеушінің көңіл-күйін түсінуге көмектеседі. Сондықтан бір адамның сөзіне қарағанда, оның дауыс ырғағы бізге кейде көбірек ақпарат беретіндей көрінуі мүмкін.

Дауыс адамның мінезін көрсете ала ма?

Бұл сұрақтың жауабы біржақты емес.

Ғалымдар адамның дауысынан оның тұлғалық ерекшеліктері туралы белгілі бір ақпаратты анықтауға болатынын зерттеп келеді. Мысалы, қазіргі зерттеулерде адамның дауысындағы акустикалық және тілдік ерекшеліктер арқылы тұлғаның «Үлкен бестік» деп аталатын бес негізгі қасиетін - экстраверсия, ашықтық, жауапкершілік, келісімпаздық және эмоционалдық тұрақтылықты - болжау мүмкіндігі қарастырылған.

Бір зерттеуде 614 адамның дауыс үлгілері талданып, дауыс пен сөйлеуге қатысты көрсеткіштер адамның тұлғалық қасиеттеріндегі өзгерістердің орта есеппен шамамен 10,7 пайызын түсіндіре алған. Бұл көрсеткіш дауыс пен мінез арасында белгілі бір байланыс бар екенін көрсетеді. Бірақ сонымен бірге адамның тұлғасын тек дауыс арқылы толық анықтау мүмкін емес екенін де дәлелдейді.

Яғни дауыс - адамның мінезі туралы ақпарат беретін факторлардың бірі ғана.

Неліктен біз дауысқа қарап адам туралы тез пікір қалыптастырамыз?

Адам миы әлеуметтік ақпаратты өте жылдам өңдейді. Біз біреудің дауысын естіген кезде оның кім екенін ғана емес, қандай адам болуы мүмкін екенін де бірден бағалауға тырысамыз.

Мысалы, бір адамның дауысы бізге жылы әрі жағымды болып естілсе, оны бірден мейірімді адам ретінде қабылдауымыз мүмкін. Ал қатқыл дауыс керісінше, адамның ашулы немесе суық мінезді екені туралы әсер тудыруы ықтимал.

Бірақ бұл жерде біздің қабылдауымыз әрдайым шынайы бола бермейді. Ғалымдар адамдардың дауысқа сүйеніп белгілі бір тұлғалық стереотиптер қалыптастыратынын анықтаған. Яғни біз кейде адамның нақты мінезін емес, оның дауысы тудырған алғашқы әсерді бағалаймыз.

Сондықтан «дауысы жағымды екен, демек мінезі де жақсы» деген қорытынды жасау дұрыс емес.

Дауыс арқылы адамның өтірік айтып тұрғанын анықтауға бола ма?

Көпшілік арасында адамның дауысынан оның өтірік айтып тұрғанын анықтауға болады деген түсінік бар. Шын мәнінде, мәселе әлдеқайда күрделі.

Өтірік айтқан кезде адам қобалжуы мүмкін. Соның әсерінен оның сөйлеу жылдамдығы, дауыс ырғағы немесе паузалары өзгеруі ықтимал. Бірақ мұндай өзгерістер өтіріктің нақты дәлелі емес.

Мысалы, адам емтихан алдында, маңызды әңгіме кезінде немесе көпшілік алдында сөйлегенде де қобалжуы мүмкін. Сондықтан дауыстың дірілдеуі немесе сөйлеудің өзгеруі адамның міндетті түрде өтірік айтып тұрғанын білдірмейді.

Демек, дауыс адамның эмоционалдық жағдайын байқауға көмектескенімен, оны «өтірік детекторы» ретінде қолдану дұрыс емес.

Қазіргі технология адамның мінезін дауыс арқылы анықтай ала ма?

Жасанды интеллект пен машиналық оқыту технологияларының дамуы бұл тақырыпқа деген қызығушылықты арттырды. Қазіргі зерттеулерде компьютерлік жүйелер адамның дауысынан жүздеген акустикалық көрсеткішті талдай алады.

Бағдарламалар дауыс биіктігін, сөйлеу жылдамдығын, дыбыс күшін, паузаларды және басқа да ерекшеліктерді қатар қарастырады. Осы деректердің негізінде адамның кейбір тұлғалық қасиеттерін статистикалық тұрғыдан болжауға тырысады.

Алайда технологияның болжамы да абсолютті дәл емес. Адамның дауысына оның тілі, мәдени ортасы, жасы, денсаулығы, сөйлеу жағдайы және сол сәттегі эмоциясы әсер етеді. Сондықтан жасанды интеллект арқылы алынған нәтиже де адамның мінезіне қатысты нақты шешім ретінде қабылданбауы керек.

Дауысты дұрыс пайдалану не үшін маңызды?

Дауыс адамның өзін таныту тәсілдерінің бірі болғандықтан, оны дұрыс қолдану қарым-қатынаста үлкен рөл атқарады.

Сабырлы және анық сөйлеу адамның ойын жақсы жеткізуіне көмектеседі. Маңызды ақпаратты айтқанда дауыс ырғағын өзгерту тыңдаушының назарын аударуы мүмкін. Ал орынсыз қатты сөйлеу немесе тым жылдам сөйлеу қарым-қатынасты қиындатуы ықтимал.

Сондықтан жақсы сөйлеу дегеніміз міндетті түрде ерекше немесе әдемі дауысқа ие болу емес. Ең маңыздысы - сөзді анық айту, сөйлеу қарқынын бақылау, интонацияны дұрыс пайдалану және әңгімелесушіні тыңдай білу. 

Адамның дауысы оның мінезі туралы белгілі бір ақпарат бере алады, бірақ оның бүкіл тұлғасын анықтай алмайды. Дауыс арқылы адамның сол сәттегі эмоциясын, қобалжуын немесе қарым-қатынас мәнерін байқауға болады. Сонымен бірге дауыс биіктігі, сөйлеу жылдамдығы мен интонация тыңдаушының адам туралы алғашқы пікіріне әсер етеді.

Ғылыми зерттеулер дауыс пен тұлғалық қасиеттер арасында белгілі бір байланыс бар екенін көрсеткенімен, бұл байланыс адамның мінезін толық түсіндіруге жеткіліксіз. Сондықтан біреудің дауысына қарап оның қандай адам екенін бірден бағалау дұрыс емес.

Адамның шынайы мінезін түсіну үшін оның дауысын ғана емес, сөзі мен ісін, адамдармен қарым-қатынасын және әртүрлі жағдайдағы әрекетін бірге қарастыру қажет.

Дауыс - адам туралы көп нәрсе айта алатын ерекше құрал. Бірақ ол адамның бүкіл болмысын ашатын айна емес.