Фармацевтикалық қалдықтар және экожүйеге әсері: «жасыл фармация» тәсілдері

Фармацевтикалық қалдықтар мәселесі соңғы жылдары экожүйе қауіпсіздігімен тікелей байланысқан өзекті бағытқа айналды: дәрілік заттардың қалдықтары, өндірістік шығарындылар, пайдаланылмаған немесе мерзімі өткен препараттар, сондай-ақ ауруханалық және тұрмыстық медициналық қалдықтар суға, топыраққа және тірі ағзаларға әртүрлі жолмен түсіп, табиғи ортада ұзақ сақталуы мүмкін. Бұл құбылыстың қауіптілігі тек ластанудың өзінде емес, оның «көрінбейтін» әрі жинақталмалы сипатында: көптеген фармацевтикалық молекулалар биологиялық белсенді болып келеді, сондықтан өте төмен концентрациялардың өзінде су организмдерінің гормондық жүйесіне, мінез-құлқына, көбею қабілетіне әсер етуі ықтимал; ал антибиотиктер мен антимикробтық заттардың тұрақты түрде қоршаған ортаға түсуі микроағзалардың төзімділігін күшейтіп, қоғамдық денсаулыққа ұзақ мерзімді тәуекел тудырады. Экожүйе тұрғысынан алғанда, су айдындары мен топырақ – негізгі «қабылдаушы» орта: кәріз жүйесіне төгілген ерітінділер, дәріні қабылдағаннан кейін ағзадан бөлінетін метаболиттер, өндірістік ағын сулар, тазарту құрылыстарынан толық ұсталып қалмайтын микроластағыштар өзен-көлдерге жетіп, кейін теңіз-мұхит жүйесіне қосылады немесе тұнбамен бірге топыраққа таралуы мүмкін. Мұндай ластану биоалуантүрлілікке қысым жасап, қоректік тізбектердің тұрақтылығын әлсіретеді: планктоннан бастап балыққа, одан әрі құстар мен сүтқоректілерге дейін әсер «каскад» түрінде беріледі; құрлықта болса, топырақ микробиомының өзгеруі өсімдіктердің қоректенуіне, топырақ құнарлылығына және табиғи ыдырау процестеріне ықпал етеді.

Фармацевтикалық қалдықтардың пайда болу көздерін дұрыс түсіну – шешім табудың алғашқы қадамы. Біріншіден, бұл – өндіріс және логистика: синтез қалдықтары, еріткіштер, реагенттер, қаптама, сапа бақылауы кезінде жарамсыз деп танылған сериялар. Екіншіден, медициналық ұйымдар: қолданылған жүйелер, ампула-құтылар, цитостатиктер мен гормондық препараттар сияқты ерекше қауіпті топтар, зертхана қалдықтары. Үшіншіден, тұрғындар деңгейі: артық сатып алынған дәрілер, өзін-өзі емдеу салдарынан жиналып қалатын препараттар, дұрыс сақталмаудан бұзылатын дәрілік түрлер. Төртіншіден, реттеу мен білімнің жеткіліксіздігі: халықтың дәріні қоқысқа тастауы немесе кәрізге төгуі, бөлек жинау инфрақұрылымының әлсіздігі, қауіпсіз кәдеге жаратуға қолжетімділіктің төмендігі. Осы факторлар біріге отырып, «қалдық-орта-организм» тізбегін қалыптастырады.

Осы тұста “жасыл фармация” тәсілдері мәселені тек «қалдықты жою» деңгейінде емес, бүкіл өмірлік цикл бойында (молекула дизайнынан бастап тұтынушыға дейін және қайта кәдеге жаратуға дейін) басқаруды ұсынады. Бұл көзқарас алдын алу қағидасына сүйенеді: ең тиімді қалдық – пайда болмаған қалдық. Сондықтан бірінші бағыт – дәрілік заттарды экологиялық тұрғыдан ұқыпты жобалау. Жаңа молекулаларды әзірлегенде олардың қоршаған ортада ыдырау қабілеті, биожинақталу ықтималдығы, уыттылығы және тұрақтылығы ерте кезеңнен бағаланса, кейінгі экожүйелік тәуекел төмендейді. Мақсат – терапиялық тиімділікті сақтай отырып, қолданылғаннан кейін табиғи ортада тез әрі қауіпсіз метаболизденетін немесе биодеградацияланатын қосылыстарға ұмтылу. Бұл жерде «тиімділік-қауіпсіздік-экологиялық із» үштағанын тең ұстау маңызды: препарат ағзада тұрақты әсер көрсетуі тиіс, бірақ табиғи ортада «мәңгілік ластағышқа» айналмауы керек.

Екінші бағыт – өндірісті жасылдандыру. Фармацевтикалық өндірісте еріткіштерді азайту және алмастыру, жабық циклді технологияларды енгізу, су мен энергияны үнемдеу, қалдықтарды қайта өңдеу, катализаторларды тиімді қолдану, қауіпті реагенттерді қауіпсіз баламалармен ауыстыру арқылы экологиялық жүктемені қысқартуға болады. Өндірістік ағын сулардың құрамындағы белсенді фармацевтикалық ингредиенттер мен олардың аралық өнімдерін ұстап қалу – ерекше басымдық: алдын ала тазарту, адсорбция, мембраналық сүзу, озондау, жетілдірілген тотығу процестері сияқты шешімдер белгілі бір жағдайда тиімді болуы мүмкін, бірақ әр кәсіпорында нақты ластағыш профилі мен экономикалық орындылық ескерілуі тиіс. Жасыл өндіріс тек «соңғы құбырдағы» тазартумен шектелмей, процестің өзінде ластағыш түзілуін азайтқанда ғана тұрақты нәтиже береді.

Үшінші бағыт – дәріні ұтымды қолдану және фармацевтикалық қамтуды дұрыс ұйымдастыру. Артық тағайындау, негізсіз антибиотик қолдану, емді аяқтамау немесе өз бетімен емделу – қалдықтың да, төзімділіктің де өсуіне ықпал ететін факторлар. Мұнда клиникалық хаттамаларды сақтау, фармацевтикалық кеңес беру, дәріні дұрыс дозалау және ем ұзақтығын дәл таңдау, «бір пациентке – бір шешім» қағидасына жақын жеке-дараланған тәсілдерді қолдану маңызды. Қаптама мөлшерін оңтайландыру (курстық емге дәл келетін көлем), қайта жабылатын және қауіпсіз сақтау мүмкіндігі бар қаптама, жарамдылық мерзімін негізді белгілеу, қойма мен дәріхана деңгейінде FIFO/FEFO қағидаларын сақтау да тікелей қалдық көлемін азайтады. Дәріханалық практикада дәріні ауыстыру (генерик/балама) мәселесі де экологиялық өлшемге ие болуы мүмкін: логистика мен қолжетімділік жақсарса, артық сатып алу азаяды.

Төртінші бағыт – халықтан және медициналық ұйымдардан қайтарылатын пайдаланылмаған дәрілерді қауіпсіз жинау және кәдеге жарату жүйесін дамыту. “Take-back” (қайтару) бағдарламалары – жасыл фармацияның ең түсінікті әрі тез нәтиже беретін құралдарының бірі: арнайы қабылдау контейнерлері, дәріхана арқылы қабылдау, қауіпті қалдықтарды бөлек жинау, кейін оларды жоғары температуралы инсинерация немесе реттелген өңдеу арқылы залалсыздандыру. Мұндай жүйелердің табысты болуы үшін қолжетімділік (әр аудан/қалада қабылдау нүктелері), түсіндіру жұмысы (дәріні қоқысқа не кәрізге тастамау), және айқын регламент қажет. Қалдықтарды басқаруда «ерекше бақылауды» қажет ететін топтар бар: цитостатиктер, гормондар, кейбір психотроптық препараттар, антибиотиктер, аэрозольдер – бұлардың әрқайсысы бөлек қауіп профиліне ие, сондықтан тасымалдау мен жою талаптары да қатаң болуы тиіс.

Бесінші бағыт – су және ағын су инфрақұрылымын экологиялық микроластағыштар тұрғысынан жаңғырту. Көптеген кәріз-тазарту құрылыстары дәстүрлі органикалық ластануды азайтуға жақсы бейімделгенімен, дәрілік молекулаларды толық ұстауға әрдайым жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мониторинг жүйесін күшейту (басым ластағыштардың тізбесі, талдау әдістері, маусымдық өзгерістер), тәуекелге негізделген басқару және қажет жерлерде жетілдірілген тазарту сатыларын кезең-кезеңімен енгізу маңызды. Бұл жерде «бәріне бірдей қымбат технология» емес, нақты аймақтағы ластану көзі мен масштабын ескеретін нысаналы шешімдер тиімді: өндіріс шоғырланған жерде – өндірістік алдын ала тазарту; ірі стационарлар маңында – ауруханалық ағын суларды бөлек басқару; халық тығыз аймақтарда – тазарту құрылыстарын жаңарту. Су ресурстарының сапасы жақсарса, бұл өз кезегінде табиғи су айдындарының тұрақтылығын, балық шаруашылығы мен рекреациялық әлеуетті сақтауға ықпал етеді.

Алтыншы бағыт – білім беру, коммуникация және экономикалық ынталандыру. Жасылфармация тек инженерлік немесе химиялық шешімемес, мінез-құлық мәдениеті: дәріні жауаптытұтыну, қажетті мөлшерде ғана сатып алу, сақтаушартын сақтау, мерзімі өткен дәріні қауіпсізтапсыру. Бұл үшін түсінікті нұсқаулықтар, медицина қызметкерлері мен фармацевтердіңпациенттермен тұрақты ағарту жұмысы, мектептенбастап экологиялық сауаттылықты күшейтумаңызды. Экономикалық құралдар да әсер етеді: өндірушінің кеңейтілген жауапкершілігі қағидасы(қаптама мен өнімнің қалдығына жауапкершілік), экологиялық таңбалау, жасыл инновациялардықолдау, қалдық жинау жүйесіне ынталандыру(мысалы, бонус/жеңілдік емес, қауіпсіз қабылдаудыкеңейтуге бағытталған әлеуметтік механизмдер) – бәрі кешенді саясаттың бөлігі бола алады.

Қорытындысында, фармацевтикалық қалдықтар– су, құрлық және теңіз экожүйелерін бір мезгілдеқамтитын көпқабатты проблема, сондықтан оғанжауап та көпсалалы болуы керек: молекуланыэкологиялық тұрғыдан ойластырып әзірлеу, өндірісті жасыл технологияларға көшіру, дәрініұтымды тағайындау мен қолдану мәдениетінарттыру, пайдаланылмаған препараттарды қайтаружәне қауіпсіз кәдеге жарату инфрақұрылымынқұру, тазарту жүйелерін микроластағыштарғабейімдеу, мониторинг пен ағартуды күшейту. “Жасыл фармация” осы тізбектің әр буынына әсеретіп, экожүйені қорғаумен қатар денсаулық сақтаужүйесінің сапасын, ресурстарды үнемдеуді жәнеқоғамның экологиялық жауапкершілігін арттыруғамүмкіндік береді.

Абдизакирова Айжан, Беркимбаева Дамира, Жаксылыкова Жансулу – «Фармацевтикалық өндіріс технологиясы» білім беру бағдарламасының 4 курс студенті

Жакипбеков Кайрат Сапарханович – PhD, қауымдасқан профессор

Рахымбаев Нұрғали Аманбайұлы – PhD, кафедраның ғылыми атағы жоқ қауымдастырылған профессоры

С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті