Мәдениеттанушы Зира Наурызбай: Келісімсіз некеге тұру ауыр қылмыс болған

Қызды алып қашу қазақ дәстүріне жатпайды. Бұл түсінік кеңес дәуірінде қалыптасып, кейін қате түрде «ұлттық салт» ретінде қоғамда орныққан. Бұл туралы жазушы, мәдениеттанушы Зира Наурызбай мәлім етті, деп хабарлайды MadeniPortal.kz kaz.inform.kz-ке сілтеме жасап. 

Оның айтуынша, дәстүрлі қазақ қоғамында неке екі әулеттің келісіміне негізделген әлеуметтік институт болып, қыздың және ата-анасының келісімінсіз некеге тұрғызу ауыр қылмыс саналған. Мұндай әрекет тек жеке адамның ғана емес, бүкіл руға жасалған қорлық ретінде қабылданып, қатаң жаза қолданылған.

Мәдениеттанушының айтуынша, «қыз алып қашу» ұғымының кең таралуы кеңес билігінің дәстүрлі неке рәсімдеріне, соның ішінде қалыңмалға тыйым салуы салдарынан болған. Бұл қоғамда бейресми, мәжбүрлі тәжірибелердің пайда болуына жол ашты. 

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында дәстүрді жаңғырту процесіне көбіне 1930 жылдардан кейін туған, ашаршылық пен ұжымдастырудан кейінгі буын араласты. Олар дәстүрлі қазақ қоғамын өз көзімен көрмеген, этнографиялық білімді көбіне кеңес кезіндегі оқулықтар мен идеологиялық еңбектер арқылы алған. Сол себепті, тарихи шындық пен кеңестік бейнелер араласып, қате түсінік қалыптасты.

Сарапшы кеңес идеологиясының әсерін де атап өтті. Сол кезеңде қазақ қоғамы «артта қалған», «жабайы», «әйел құқығын аяққа таптаған» орта ретінде сипатталған, әйелді ұрлау тақырыбы әдебиетте, кинода және ғылыми еңбектерде әсіреленіп көрсетілген. Кеңестік сипаттамалар кейін «ұлттық дәстүр» ретінде қайта ұсынылды, бірақ шын мәнінде, 1920–30 жылдары пайда болған зорлық-зомбылық дәстүрге жатпайды.

Зира Наурызбай бұл құбылыстың тек қазақ қоғамына ғана тән еместігін де атап өтті. 1917 жылғы төңкерістен кейін Ресей мен басқа өңірлерде де әлеуметтік күйзеліс салдарынан әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық күшейген, бірақ ол орыс халқының «ұлттық дәстүрі» ретінде қабылданбаған.

Айта кетейік, Ұлттық құрылтайдың V отырысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қыз алып қашу — ұлтымыздың беделіне нұқсан келтіретін жабайы қылмыс екенін айтқан еді.