Қаңтардан жаңа Конституция мен AI-ға дейін: Тоқаевтың жеті жылында Қазақстан қалай өзгерді?

Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Президенті қызметіне кіріскеніне жеті жылдан асты. Осы уақыт ішінде ел пандемияны, Қаңтар оқиғасын, геосаяси дағдарысты, алапат су тасқынын және экономикалық қысымды бастан өткерді. Бірақ жеті жылдың нәтижесін тек осы оқиғалардың хронологиясымен өлшеу жеткіліксіз. Негізгі сұрақ басқа: 2019 жылдан бері Қазақстанда нақты не өзгерді, қай реформалар жұмыс істеді және қандай мәселелер әлі шешімін тапқан жоқ?

Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылғы 20 наурызда Президент ретінде алғаш рет ант қабылдады. Сол жылғы 9 маусымдағы кезектен тыс сайлауда ол 70,96 пайыз дауыс жинады. Содан бергі кезеңде Қазақстанның саяси жүйесі бірнеше рет өзгерді: жергілікті әкімдерді тікелей сайлау енгізілді, партияларды тіркеу талаптары жеңілдеді, аралас сайлау жүйесі қайтарылды. 2026 жылы жаңа Конституция қабылданып, мемлекеттік басқару архитектурасы тағы өзгерді. Экономика көлемі де ұлғайды, алайда макроэкономикалық өсім халықтың нақты табысына бірдей әсер еткен жоқ. Ал соңғы жылдары мемлекеттің стратегиялық күн тәртібіне мұнай, транзит және индустрия мәселелерімен қатар жасанды интеллект пен цифрлық экономика қосылды.

Саяси реформалар: жүйе шынымен ашық бола түсті ме?

2019 жылдан бергі саяси өзгерістердің ең көрінетін нәтижелерінің бірі – азаматтардың сайлау арқылы мемлекеттік басқаруға қатысу арналарының кеңеюі. 2021 жылдан бастап ауыл әкімдерін тікелей сайлау енгізілді. Ұлттық экономика министрлігінің дерегіне сәйкес, осы механизм іске қосылғалы 2 969 ауыл әкімі сайланған. Сонымен бірге ауылдық округтердің қаржылық базасы күшейіп, IV деңгейлі бюджеттердің кірісі 3,5 есеге артқан.

2022 жылғы Қаңтар оқиғасынан кейін реформалардың ауқымы кеңейді. Партияларды тіркеу үшін қажетті мүшелер саны 20 мыңнан 5 мыңға дейін азайды, өңірлік өкілдіктерге қойылатын талап 600-ден 200 адамға төмендеді. Осы өзгерістерден кейін «Байтақ» және Respublica партиялары тіркеліп, елдегі ресми саяси партиялардың саны жетіге жетті. Сайлау жүйесінде де нақты өзгеріс болды: 2023 жылғы Мәжіліс сайлауында 98 депутаттың 69-ы партиялық тізіммен, 29-ы бірмандатты округтерден сайланды. Мәжіліске алты партия өтті. Бұл бұрынғы толық пропорционалды модельмен салыстырғанда партиядан тыс кандидаттардың Парламентке өтуіне мүмкіндік берді.

Демек, саяси реформалардың өлшенетін нәтижесі бар: жаңа партиялар тіркелді, бірмандатты округтер қайта оралды, ауыл әкімдерін азаматтар тікелей таңдай бастады. Бірақ заңнамалық өзгерістер автоматты түрде саяси бәсекені күшейтпейді. Жаңа партиялардың ұзақ мерзімді ықпалы, депутаттардың атқарушы билікке ықпал ету мүмкіндігі, жергілікті әкімдердің қаржылық дербестігі және азаматтардың шешім қабылдауға нақты қатысу деңгейі реформалардың келесі кезеңдегі негізгі сынағы болып қала береді. Яғни заңнамалық мүмкіндік кеңейді, ендігі мәселе – сол мүмкіндіктің саяси практикада қаншалықты жұмыс істейтіні.

Жаңа Конституция: реформалардың жаңа кезеңі

2026 жылы саяси жүйе тағы бір ірі өзгеріске ұшырады. 15 наурызда жаңа Конституция бойынша республикалық референдум өтті. Орталық референдум комиссиясының ресми қорытындысына сәйкес, дауыс беруге 9 127 192 азамат немесе дауыс беру құқығы бар азаматтардың 73,12 пайызы қатысты. Олардың 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады. Жаңа Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне еніп, 1995 жылғы Конституцияның қолданысы тоқтады.

Осылайша 2022 жылы басталған конституциялық реформалар жекелеген түзетулерден мемлекеттік жүйенің жаңа моделіне өтті. Оның институционалдық нәтижесі – мемлекеттік билік органдарының құрылымы мен өкілеттіктерінің өзгеруі және жаңа саяси архитектураның қалыптасуы. Ал практикалық нәтижесін бағалауға әлі ерте. Жаңа институттардың тиімділігі олардың Конституцияда қалай жазылғанымен емес, саяси шешімдер қабылдау кезінде қаншалықты дербес әрі нәтижелі жұмыс істейтінімен өлшенеді. Сондықтан 2026 жылғы Конституцияны жеті жылдық саяси трансформацияның қорытындысы ғана емес, келесі кезеңнің бастапқы нүктесі ретінде де қарастыруға болады.

Экономика өсті. Бірақ халықтың табысы ше?

Тоқаевтың жеті жылындағы экономикалық нәтижені тек ЖІӨ көлемімен бағалау толық көрініс бермейді. Ұлттық статистика бюросының нақтыланған мәліметі бойынша, 2025 жылы Қазақстанның ЖІӨ-сі нақты мәнде 6,5 пайызға өсті, экономика көлемі 306 млрд доллардан асты. Ең жоғары өсім көлік және қоймалау саласында – 19,4 пайыз, құрылыста – 17,5 пайыз, саудада – 8,1 пайыз, өнеркәсіпте – 7,7 пайыз болды.

Алайда қарапайым азамат үшін маңызды көрсеткіш – ЖІӨ емес, өзінің сатып алу қабілеті. 2025 жылы жан басына шаққандағы орташа атаулы ақшалай табыс айына 238 862 теңгеге жетіп, 10,6 пайыз өскен. Бірақ баға өсімін есептегенде халықтың нақты ақшалай табысы 0,7 пайызға төмендеген. Сол жылдың қорытындысында инфляция 12,3 пайыз болды: азық-түлік 13,5 пайызға, ақылы қызметтер 12 пайызға, азық-түлік емес тауарлар 11,1 пайызға қымбаттады. 2026 жылғы II тоқсанда орташа атаулы жалақы 486 388 теңгеге жеткенімен, нақты жалақы индексі бір жыл бұрынғы кезеңмен салыстырғанда 98,2 пайыз болды.

Бұл көрсеткіштер экономикалық жағдайдағы негізгі қайшылықты аңғартады: экономика өсіп жатыр, бірақ оның нәтижесін барлық отбасы бірдей сезініп отырған жоқ. Сондықтан келесі кезеңдегі экономикалық саясаттың басты өлшемі ЖІӨ-нің қанша пайыз өскені ғана емес, сол өсімнің нақты табысқа, баспана қолжетімділігіне, коммуналдық шығындарға және отбасылардың қаржылық жағдайына қаншалықты әсер ететіні болуы тиіс.

Әлеуметтік саясат: жаңа механизмдер не берді?

Жеті жылдағы әлеуметтік саясаттың нақты өлшенетін бастамаларының бірі – «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы. 2024 жылы бағдарламаға қатысқан әр балаға 100,52 доллар, 2025 жылы 129,38 доллар есептелді. 2026 жылы бір балаға кезекті есептеу 130,71 долларды құрады. Бағдарламаға үш жыл қатарынан қатысқан баланың жинағы инвестициялық кірісті қоса алғанда 370,56 долларға жетті. 2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін 365 мыңнан астам азамат жалпы сомасы шамамен 76,1 млн доллар болатын нысаналы жинағын пайдаланған. Қаражаттың елеулі бөлігі тұрғын үй жағдайын жақсартуға және білім ақысын төлеуге бағытталды.

Бұл бағдарламаның жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді, бірақ оның әлеуметтік әсерін асыра бағалауға да болмайды. Бірнеше жүз долларлық жинақ баспана немесе жоғары білім құнын толық өтей алмайды. Бағдарламаның ұзақ мерзімді тиімділігі Ұлттық қордың инвестициялық кірісіне, төлемдердің жыл сайынғы көлеміне және қаражаттың сатып алу қабілетіне байланысты болады. Яғни «Ұлттық қор – балаларға» ұлттық байлықтың бір бөлігін азаматқа тікелей бағыттайтын жаңа механизм қалыптастырды, ал оның нақты әлеуметтік салмағы ұзақ мерзімде айқындалады. 

Су тасқыны көрсеткен әлсіз тұстар

2024 жылғы алапат су тасқыны мемлекеттік басқару мен инфрақұрылымның төтенше жағдайға қаншалықты дайын екенін көрсетті. Ресми мәлімет бойынша, су тасқыны кезінде 120 мыңнан астам адам құтқарылып, эвакуацияланды. 36 455 отбасыға 13,3 млрд теңге көлемінде біржолғы әлеуметтік көмек көрсетілді, 5 767 отбасыға дайын тұрғын үй сатып алынды, 2 680 жаңа үй салынды, 9 156 үй жөнделді. Бұл мемлекеттің апат салдарын жоюға айтарлықтай ресурс жұмылдыра алғанын көрсетті.

Сонымен бірге су тасқыны жүйелік әлсіздіктерді де ашып берді. Бөгеттердің жағдайы, су қоймаларын басқару, гидрологиялық болжам, елді мекендерді қорғау және инженерлік инфрақұрылымның сапасы бойынша сұрақтар туындады. Сондықтан бұл саладағы нақты нәтиже салынған үйлердің санымен ғана өлшенбейді. Басты көрсеткіш – апаттың алдын алу жүйесінің қаншалықты жаңарғаны және келесі үлкен су тасқынында осындай көлемдегі шығынның қайталануына жол бермеу мүмкіндігі.

 Мұнайдан жасанды интеллектке дейін

Соңғы жылдары Тоқаев саясатының жаңа бағыты айқындала түсті – жасанды интеллект пен цифрлық экономика. Бұл бағыт 2025 жылғы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Жолдауда стратегиялық деңгейге көтерілді. 2026 жылғы 1–3 қазанда Астанада өткен AI & Digital Bridge форумы да осы бағыттың жалғасына айналды. Онда жасанды интеллект, есептеу инфрақұрылымы, венчурлық инвестициялар, киберқауіпсіздік, адами капитал және AI-ды мемлекеттік басқару мен бизнесте пайдалану мәселелері талқыланды.

Бұл салада алғашқы экономикалық нәтиже де байқалады. Astana Hub мәліметіне сәйкес, оның резиденттері 2025 жылы 633,8 млн доллардың IT-қызметін экспорттаған. Экожүйедегі компаниялардың жиынтық табысы 1,7 млрд доллардан асып, 32 мыңнан астам жұмыс орны құрылған, IT-қызметтер 111 елге экспортталған. Бұл Қазақстанның технологиялық секторында экспорттық бағыт қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

Дегенмен AI экономикасына көшу тек технологиялық форумдар мен стартаптар санымен шешілмейді. Ол үшін дата-орталықтар, тұрақты электр энергиясы, жоғары өнімді есептеу қуаты, сапалы деректер, инженерлер мен зерттеушілер қажет. Бұған киберқауіпсіздік, жеке деректерді қорғау, авторлық құқық және еңбек нарығының өзгеруі секілді жаңа мәселелер қосылады. Сондықтан Қазақстанның AI саласындағы табысын форумдар мен стратегиялар саны емес, технологиялық компаниялардың экспорттық табысы, еңбек өнімділігі және жоғары жалақылы жаңа жұмыс орындарының пайда болуы көрсетуі тиіс.

Сыртқы саясат: көпвекторлылық экономикаға не берді?

2019 жылдан бері Қазақстанның сыртқы саясаты көпвекторлы бағытын сақтағанымен, оның экономикалық мазмұны күшейе түсті. Украинадағы соғыс, Ресейге қарсы санкциялар және әлемдік жеткізу тізбектерінің өзгеруі Қазақстан үшін тәуекел ғана емес, жаңа транзиттік мүмкіндік те туғызды. Қазақстан Қытай мен Еуропаны байланыстыратын Транскаспий халықаралық көлік бағытын дамытуға, Каспий порттарының өткізу қабілетін арттыруға және жаңа теміржол инфрақұрылымын салуға кірісті. Сонымен бірге Еуропа, Қытай, АҚШ, Түркия, Парсы шығанағы және Орталық Азия елдерімен инвестициялық байланыстарды әртараптандыруға ұмтылып келеді.

Бұл саясаттың нәтижесін Қазақстанның географиялық жағдайының экономикалық активке айнала бастауынан көруге болады. Бірақ негізгі мәселе өзгерген жоқ: транзиттен және шикізат экспортынан түсетін табысты ел ішінде жоғары қосылған құны бар өндірістерге айналдыру қажет. Қазақстан тек шикізат жеткізуші және тауар өтетін дәліз болып қалса, географиялық артықшылықтың экономикалық әсері шектеулі болады.

Жеті жылдың нәтижесі қандай?

Тоқаевтың жеті жылын бір ғана көрсеткішпен бағалау мүмкін емес. Бірақ негізгі өзгерістерді бірнеше бағыттан көруге болады. Саяси жүйеде ауыл әкімдерін тікелей сайлау енгізілді, партияларды тіркеу жеңілдеді, жаңа партиялар пайда болды, Мәжіліске бірмандатты округтер қайтарылды және 2026 жылы жаңа Конституция күшіне енді. Экономика көлемі айтарлықтай өсті, алайда жоғары инфляция мен нақты табыс динамикасы бұл өсімнің нәтижесін барлық азамат бірдей сезінбегенін көрсетті. Әлеуметтік саясатта «Ұлттық қор – балаларға» секілді жаңа механизм іске қосылса, 2024 жылғы су тасқыны инфрақұрылым мен апаттың алдын алу жүйесіндегі проблемаларды көрсетті. Сонымен қатар Қазақстан IT экспортын арттырып, жасанды интеллект пен цифрлық экономиканы жаңа стратегиялық бағыт ретінде таңдады.

Осы жеті жылда бірқатар реформаның нақты нәтижесі көрінді: сайлау механизмдері өзгерді, жаңа партиялар тіркелді, жергілікті басқаруға тікелей сайлау енді, Ұлттық қордың инвестициялық табысының бір бөлігі балаларға беріле бастады, технологиялық секторда экспорттық экожүйе қалыптасып келеді. Бірақ шешілмеген мәселелер де аз емес. Инфляция халық табысының өсуіне қысым жасап отыр, баспананың қолжетімділігі мен өңірлер арасындағы айырмашылық өзекті, инфрақұрылымның тозуы сезіледі, экономиканың шикізатқа тәуелділігі сақталған. Ал саяси институттардың шынайы тиімділігі олардың заңда қалай жазылғанымен емес, іс жүзінде қалай жұмыс істейтінімен анықталмақ.

Сондықтан Тоқаевтың жеті жылының қорытындысын «Қазақстан толығымен өзгерді» немесе «ештеңе өзгерген жоқ» деген екі қарама-қарсы тұжырымның біріне сыйғызу қиын. Нақты өзгергені – мемлекеттің саяси және экономикалық архитектурасы. Ендігі негізгі мәселе – осы өзгерістердің қарапайым азаматтың табысына, қауіпсіздігіне, мүмкіндігіне және өмір сапасына қаншалықты әсер ететіні. Келесі кезеңнің бағасы дәл осы нәтижемен өлшенбек.