Үндістандағы Хатрас қаласында директор мен бір топ ұстаз мектепке сәттілік әкелу үшін оқушыны құрбан...
Қазақстанда әлеуметтік желі мен БАҚ-қа жаңа талаптар: неге тыйым салынып, кімдер жазалануы мүмкін?
коллаж MadeniPortal.kz
Қазақстанда Мәдениет және ақпарат министрлігі журналистерге, блогерлерге, интернет-платформаларға және әлеуметтік желі қолданушыларына қатысты жаңа заңнамалық өзгерістер әзірледі. Ұсыныстар арасында балағат сөз бен жала үшін жауапкершілік, өзгенің фото-видеосын пайдалану тәртібі, балалардың әлеуметтік желіге тіркелуіне шектеу қою және блогерлерді сәйкестендіру мәселелері бар, деп хабарлайды MadeniPortal.kz.
Бұл бастамаларды Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаев Құрылтай отырысында таныстырды.
Ең маңызды мәселе – азаматтардың құқығын қорғау мен ақпарат тарату еркіндігінің арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Өйткені ұсынылып отырған өзгерістер тек заңсыз контент таратушыларға ғана емес, журналистерге, қоғам белсенділеріне және қарапайым әлеуметтік желі қолданушыларына да әсер етуі мүмкін. 18 қарашада депутаттар онлайн-платформалар мен масс-медиаға қатысты заңнамалық түзетулерді бірінші оқылымда мақұлдағаны хабарланды. Алайда бұл жаңа талаптардың толық қабылданып, күшіне енгенін білдірмейді.
Қазақстанда қандай өзгерістер ұсынылып отыр?
Министрлік әзірлеген түзетулер бірнеше негізгі бағытты қамтиды.
1. Әлеуметтік желілерде балағат сөз айту және жала жабу
Интернет-платформаларда балағат сөз қолданғаны және жала жапқаны үшін әкімшілік жауапкершілікті нақтылау ұсынылды. Мақсат – азаматтардың ар-намысы мен құқықтарын цифрлық кеңістікте қорғау.
2. Өзгенің фото және видеосын пайдалану
Адамның бейнесін келісімінсіз қолдануға қатысты талаптар нақтыланбақ. Ашық дереккөздердегі фото-видеоларды пайдалану тәртібі де қайта қаралады.
3. 16 жасқа дейінгі балаларға шектеу
Ұсынысқа сәйкес, 16 жасқа толмаған балалардың кейбір онлайн-платформаларға тіркелуіне шектеу қойылуы мүмкін. Ал жақындарымен және мұғалімдерімен байланысуға арналған мессенджерлерге ерекшелік қарастырылмақ.
4. Блогерлер мен интернет-платформаларды сәйкестендіру
Аудиториясы 5 мыңнан асатын жария аккаунттар мен қауымдастықтарды сәйкестендіру тетіктерін енгізу ұсынылып отыр.
5. Онлайн-курстар мен оккульттік қызметтер
Білім беру курстарын ұсынатын адамдардың тиісті білімі бар-жоғы және оккульттік қызметтердің сипаты туралы ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету көзделген.
6. БАҚ пен онлайн-платформаларға қосымша талаптар
Мемлекеттік органдардың ресми жауаптарын жариялау, заңсыз контентті жою және интернет-платформалардың жауапкершілігіне қатысты нормалар да қарастырылуда.
Біреудің фото-видеосын рұқсатсыз жариялауға бола ма?
Журналистер мен әлеуметтік желі қолданушылары үшін ең маңызды өзгерістердің бірі – адамның бейнесін оның келісімінсіз пайдалану мәселесі. Арман Қырықбаев Құрылтайда бұл бағыттағы талаптар нақтыланатынын айтты.
«Бұдан бөлек, адамның бейнесін оның келісімінсіз пайдалануға қатысты жағдайлар нақтыланады. Ашық дереккөздерден алынған адамдардың фото, видеобейнелерін олардың келісімінсіз пайдалануға тек адамның өзі оларды одан әрі пайдалануға тыйым салмаған жағдайда ғана жол берілетін болады», – деді министр.
Яғни ұсынылып отырған нормаға сәйкес, адам ашық дереккөздердегі фото немесе видеосын одан әрі пайдалануға тыйым салмаған болса, оны бөлек келісімсіз қолдануға мүмкіндік берілуі мүмкін. Алайда мұнда бірнеше маңызды сұрақ туындайды. Мысалы, белгілі бір шенеуніктің суреті әлеуметтік желіде ашық жарияланды делік. Журналист оны қоғамдық маңызы бар материалда пайдаланғысы келеді. Мұндай жағдайда адамның келісімі міндетті бола ма? Ал егер ол суретін пайдалануға тыйым салса, журналист қоғамдық маңызы бар ақпаратты қалай жариялайды? Негізгі мәселе – адамның жеке өмірін қорғау мен қоғамның ақпарат алу құқығының арасындағы шекараны нақты белгілеу. Сондықтан заң жобасын талқылау кезінде журналистік зерттеулерге, қоғамдық мүддеге және ақпарат тарату еркіндігіне қатысты ерекшеліктердің қалай қарастырылатыны маңызды.
Әлеуметтік желідегі пікір үшін жауапқа тарта ма?
Тағы бір маңызды ұсыныс – әлеуметтік желілердегі балағат сөздер мен жалаға қатысты жауапкершілікті нақтылау. Министрдің айтуынша, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктері дәстүрлі бұқаралық ақпарат құралдарымен шектелмей, цифрлық ортада да қолданылуы тиіс. Алайда бұл жерде құқықтық тұрғыдан бірнеше ұғымды ажырату қажет.
Балағат сөз, жала жабу, адамның ар-намысына тиетін мәлімдеме және өткір сын – бірдей ұғымдар емес. Мәселен, азамат мемлекеттік органның жұмысына наразылық білдіріп, оның шешімін қатаң сынауы мүмкін. Мұндай пікір автоматты түрде жала немесе құқықбұзушылық ретінде бағаланбауы керек. Егер заңдағы тұжырымдар тым жалпылама болса, азаматтардың өз пікірін ашық айтуына кері әсер ету қаупі туындайды. Сондықтан жаңа нормаларды қолдану кезінде сөз бостандығы мен азаматтардың ар-намысын қорғау арасындағы тепе-теңдік сақталуы қажет.
Блогерлерге қандай талаптар қойылуы мүмкін?
Заңнамалық ұсыныстарда аудиториясы 5 мыңнан асатын жария аккаунттар мен қауымдастықтарды сәйкестендіру мәселесі де қарастырылған. Бұл интернетте ақпарат тарататын ірі парақшалардың жауапкершілігін арттыруға бағытталуы мүмкін. Дегенмен мұнда да бірқатар сұрақ бар. Мысалы, жеке парақшасында 5 мыңнан астам оқырманы бар адам міндетті түрде сәйкестендіруден өте ме? Жабық аккаунттарға бұл талап қолданыла ма? Парақша иелерінің жеке деректері қалай қорғалады?
Ең бастысы, аккаунт иесін сәйкестендіру мен оның жеке мәліметтерін көпшілікке жариялау екі бөлек мәселе екенін ескеру қажет.
16 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желіге кіруге тыйым салына ма?
Министрлік ұсынған өзгерістердің тағы бірі балалардың интернеттегі қауіпсіздігіне қатысты. Жоба бойынша 16 жасқа толмаған балалардың онлайн-платформаларға тіркелуіне шектеу енгізу көзделіп отыр. Бұл бастаманың мақсаты – кәмелетке толмағандарды зиянды контенттен, кибербуллингтен және интернеттегі басқа да қауіптерден қорғау. Алайда жас ерекшелігін тексеру тетігі маңызды мәселе болып отыр. Егер тіркелу кезінде жеке куәлік немесе биометриялық деректер талап етілсе, балалардың жеке мәліметтерін қорғауға қатысты қосымша тәуекелдер пайда болуы мүмкін. Сондай-ақ жасөспірімдердің мұндай шектеулерді айналып өту мүмкіндігін де ескерген жөн.
Жаңа талаптар журналистердің жұмысына қалай әсер етеді?
Ұсынылып отырған түзетулердің бір бөлігі тікелей бұқаралық ақпарат құралдарының қызметіне қатысты. Атап айтқанда, мемлекеттік органдардың ресми жауаптарын жариялау кезінде арнайы белгілеу тәртібін енгізу мәселесі көтерілген. Мұндай талап ақпараттың қай бөлігі мемлекеттік органның ресми ұстанымы екенін, ал қай бөлігі журналистің талдауы екенін ажыратуға көмектесуі мүмкін. Дегенмен бұл норма редакциялардың ресми жауаптарды талдауына, қысқартуына немесе оларға сыни баға беруіне кедергі келтірмеуі тиіс. Сонымен қатар интернетте таралған жалған мәліметтерді теріске шығару тәртібін нақтылау ұсынылып отыр. Бұл редакциялардың ақпаратты тексеру, жарияланған материалдарға қатысты шағымдарды қарау және дереккөздерді сақтау жұмысына қосымша талаптар әкелуі ықтимал.
Депутаттар қандай шешім қабылдады?
18 қарашадағы ақпаратқа сәйкес, Құрылтай депутаттары онлайн-платформалар мен масс-медиаға қатысты заңнамалық түзетулерді бірінші оқылымда мақұлдады. Алайда бұл ұсыныстардың барлығы өзгеріссіз қабылданады деген сөз емес. Алдағы заң шығару процесінде жекелеген нормалар қайта қаралып, толықтырылуы немесе алынып тасталуы мүмкін. Әсіресе фото-видеоны келісімсіз пайдалану, әлеуметтік желідегі пікір үшін жауапкершілік және блогерлерді сәйкестендіру мәселелері қосымша құқықтық талдауды қажет етеді.
Сараптама: жаңа ережелер ақпарат еркіндігін шектей ме?
Қазақстанда цифрлық кеңістікті реттеу қажеттілігі бұрыннан талқыланып келеді. Интернеттегі алаяқтық, кибербуллинг, жеке мәліметтердің заңсыз таралуы және жалған ақпарат қоғам үшін өзекті мәселеге айналды. Осы тұрғыдан алғанда, азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған жаңа нормалардың қажеттілігі түсінікті. Алайда заңнамалық шектеулердің тиімділігі олардың қаншалықты нақты әрі әділ жазылғанына байланысты. Мысалы, адамның жеке өміріне қатысты фотоны рұқсатсыз тарату оның құқығын бұзуы мүмкін. Бірақ дәл сол фото қоғамдық маңызы бар заңбұзушылықты әшкерелейтін дәлел болса, жағдай өзгеше бағалануы тиіс. Сол сияқты интернетте әдейі жалған мәлімет тарату мен билік өкілдерін сынаудың арасындағы айырмашылық заңда анық көрсетілуі қажет. Ең үлкен тәуекел – азаматтардың құқығын қорғауға арналған нормалардың тым кең түсіндіріліп, заңды журналистік қызмет пен қоғамдық пікір білдіруге кедергі келтіруі. Сондықтан заң жобасын одан әрі талқылауда тек жауапкершілікті күшейту емес, азаматтардың ақпарат алу және тарату құқықтарын сақтау мәселесіне де басымдық берілуі маңызды.
Мәдениет және ақпарат министрлігі ұсынған түзетулер Қазақстандағы интернет пен ақпарат кеңістігін реттеудің жаңа кезеңін бастауы мүмкін. Өзгерістер қабылданса, олардың әсерін журналистер, блогерлер, әлеуметтік желі қолданушылары және интернет-платформалар сезінуі ықтимал. Дегенмен қазіргі уақытта ұсыныстардың түпкілікті редакциясы әлі анықталған жоқ. Ендігі басты мәселе – депутаттардың қандай нормаларды қолдап, қайсысын өзгертіп немесе алып тастайтыны. Өйткені жаңа талаптардың азаматтардың құқығын қорғайтын тиімді құралға айналуы немесе ақпарат еркіндігіне қосымша шектеу әкелуі олардың соңғы редакциясына байланысты болады.