Сіз мән бермеген 5 құбылыс: күнделікті өмірдің біз байқамайтын сырлары

Біз күн сайын бірдей жолмен жүреміз, дүкенге барамыз, сағатқа қараймыз, таныс иістерді сеземіз. Көп жағдайда осы әрекеттердің ешқайсысына ерекше назар аудармаймыз. Өйткені үйреншікті нәрселер бізге түсіндіруді қажет етпейтіндей көрінеді. Алайда дәл сол қарапайым дүниелердің артында адамзаттың тарихи тәжірибесі, мидың күрделі жұмысы және біздің шешімдерімізге әсер ететін жасырын факторлар жатыр.

Бір сәтке айналаңыздағы заттарға басқа көзбен қарап көріңіз. Неліктен ұшақтың терезесі дөңгелек? Неге балалық шақтағы жазғы демалыс ұзаққа созылғандай есте қалады? Бір иіс қалайша ұмытылып кеткен естелікті қайта тірілте алады? Бұл сұрақтардың жауабы күнделікті өмірге деген көзқарасымызды өзгертуі мүмкін.

1. Ұшақтың терезесіндегі пішіннің артында қандай тарих жатыр?

Ұшаққа мінгенде жолаушылардың көпшілігі терезенің пішініне назар аудармайды. Дөңгелектелген бұрыштары бар терезелер авиация үшін қалыпты нәрсе болып көрінеді. Бірақ бұл шешімнің артында қауіпсіздікке қатысты маңызды тарихи сабақ бар.

1950-жылдары жолаушылар ұшағының жаңа үлгілері пайда болып, авиация саласы қарқынды дамыды. Сол кезеңдегі британдық De Havilland Comet ұшағы реактивті жолаушылар тасымалының жаңа дәуірін бастаған модельдердің бірі болды. Алайда 1954 жылы осы ұшақтың екі бірдей апатқа ұшырауы инженерлерді әуе кемесінің құрылымын қайта зерттеуге мәжбүр етті.

Тергеулер ұшақ корпусының қысым өзгерістеріне қалай төтеп беретінін түсінудің маңызын көрсетті. Төртбұрышты терезелердің өткір бұрыштарында механикалық кернеу шоғырлануы мүмкін. Ұшу кезінде қысымның қайталанып өзгеруі материалдың шаршауына ықпал етіп, осындай жерлерде жарықтардың пайда болу қаупін арттырады.

Дөңгелектелген бұрыштар кернеудің біркелкі таралуына көмектеседі. Сондықтан қазіргі жолаушылар ұшақтарының терезелері осындай пішінде жасалады.

Бір қызығы, бұл жерде мәселе тек терезеде емес. Инженерлік жүйелерде кейде сырт көзге елеусіз көрінетін бөлшек бүкіл құрылымның сенімділігіне әсер етеді. Авиация тарихы қауіпсіздікке қатысты шешімдердің көбіне күрделі тәжірибелер мен ауыр сабақтардан кейін жетілдірілетінін көрсетеді.

2. Супермаркетке өз тізіміңізбен кіріп, одан артық затпен шығуыңыздың себебі неде?

Дүкенге қажетті бірнеше өнімді алу үшін кіріп, соңында жоспарлағаныңыздан әлдеқайда көп зат сатып алған кезіңіз болды ма? Мұндай жағдайды кейде өзіміздің ұмытшақтығымызбен түсіндіреміз. Бірақ сатып алу шешіміне дүкеннің ұйымдастырылуы да ықпал етуі мүмкін.

Сауда орындарында тауарлардың орналасуы кездейсоқ таңдалмайды. Өнімнің көз деңгейінде тұруы, жарнамалық белгілер, жеңілдіктер және касса маңындағы сөрелер сатып алушының назарын белгілі бір тауарларға аударуға көмектеседі.

Мысалы, кезекте тұрған адам касса жанындағы шоколадты немесе сағызды бастапқыда сатып алуды жоспарламаған болуы мүмкін. Алайда өнім көз алдында тұрғандықтан, оны сатып алу туралы шешім сол жерде қабылданады. Ал «екі зат алсаңыз, үшіншісі тегін» деген ұсыныс қажеттіліктен артық сатып алуға итермелеуі ықтимал.

Мұндай әдістер маркетинг пен мінез-құлық экономикасында зерттеледі. Адамның таңдауына өнімнің бағасы ғана емес, оның қалай ұсынылғаны да әсер етуі мүмкін.

Дегенмен барлық дүкен сатып алушыларды әдейі адастырады деу дұрыс емес. Тауарлардың орналасуына дүкеннің көлемі, сақтау талаптары, тұтынушыларға ыңғайлылық және басқа да факторлар әсер етеді.

Келесі жолы дүкенге барғанда өзіңізге бір сұрақ қойып көріңіз: себетімдегі әр затты алдын ала жоспарладым ба, әлде кейбірін дүкеннің ішінде көріп, сол жерде сатып алуды шештім бе?

Кейде сатып алу әдеттерімізді түсіну үшін шығындарымызды ғана емес, шешім қабылдайтын ортамызды да бақылау қажет.

3. Неліктен балалық шақ ұзақ, ал ересек өмір тым жылдам өтіп жатқандай сезіледі?

Балалық шақта бір жылға қаншама оқиға сыйып кететіндей көрінеді. Жазғы демалыс ұзаққа созылады, жаңа оқу жылының басталуын асыға күтеміз, ал туған күнге дейінгі уақыттың өзі шексіз болып сезілуі мүмкін.

Есейгенде жағдай өзгергендей болады. Бір айдың қалай өткенін байқамай қаламыз, жылдар бірінен соң бірі өте шығады. Осыдан «уақыт бұрынғыдан жылдам өтіп бара жатқан жоқ па?» деген сұрақ туындайды.

Шын мәнінде, уақыттың физикалық жылдамдығы өзгермейді. Өзгеретін нәрсе - оны қабылдауымыз және өткенді есте сақтау тәсіліміз.

Бұл құбылысты түсіндіретін бірнеше ғылыми болжам бар. Солардың бірі жас ұлғайған сайын бір жылдың өміріміздің жалпы ұзақтығындағы салыстырмалы үлесі азаятынына назар аударады. Тағы бір түсіндірме жаңа тәжірибе мен есте сақталған оқиғалардың рөліне байланысты.

Балалық және жасөспірімдік кезеңде адам көптеген жаңалықпен кездеседі: жаңа ортаға бейімделеді, түрлі дағдыларды меңгереді, бұрын болмаған жағдайларды бастан өткереді. Ал күнделікті өмір бір-біріне ұқсас әрекеттермен толғанда, өткен уақытты еске түсіргенде оқиғалар аз әрі бірсарынды болып көрінуі мүмкін.

Бірақ бұл мәселе толық шешілген ғылыми сұрақ емес. Уақытты қабылдауымызға жас, эмоциялық күй, зейін және есте сақтау ерекшеліктері де ықпал етеді.

Сондықтан балалық шақтың ұзақ сезілуін бір ғана себеппен түсіндіру мүмкін емес. Дегенмен жаңа әсерлердің адам жадындағы орны маңызды екені анық.

Мүмкін, уақыттың жылдам өтіп жатқандай сезілуіне қарсы тұрудың бір жолы - өмірге жаңа тәжірибелер қосу. Бұрын бармаған жерге бару, жаңа дағды үйрену немесе күнделікті әдетті өзгерту уақытты тоқтатпайды, бірақ өмірімізді есте қаларлық оқиғалармен байыта алады.

4. Бір ғана иіс сізді бірнеше жыл бұрынғы өміріңізге қалай қайтара алады?

Кейде таныс иіс сезген сәтте ойламаған жерден өткен шақ еске түседі. Жаңа піскен нанның иісі балалық шақтағы таңғы асты, белгілі бір әтір жақын адамды, ал ескі кітаптың иісі мектеп кітапханасын еске салуы мүмкін.

Бір қызығы, мұндай естеліктерді әдейі іздеудің қажеті жоқ. Иіс сезудің өзі бұрынғы оқиғамен байланысты ойлар мен эмоцияларды оятуы ықтимал.

Бұл құбылысты ғалымдар иістің есте сақтаумен байланысы арқылы зерттейді. Иіс туралы ақпаратты өңдейтін ми жүйелері эмоция мен естелікке қатысатын құрылымдармен тығыз байланысты. Сол себепті кейбір иістер адамның жеке тәжірибесімен ерекше байланыс орнатады.

Психологияда мұндай әсерді кейде «Пруст әсері» деп атайды. Бұл атау француз жазушысы Марсель Прусттың шығармасындағы шайға батырылған мадлен печеньесінің дәмі мен иісі арқылы балалық шақ естеліктерінің оянуын сипаттайтын көріністен шыққан.

Ғылыми зерттеулер де иістердің өмірбаяндық естеліктерді еске түсіруге көмектесетінін көрсетеді. Мәселен, 2002 жылы Simon Chu мен John Downes жүргізген зерттеулерде иіс арқылы еске түскен оқиғалар кейбір көрсеткіштер бойынша көбірек детальмен және эмоциялық ерекшеліктерімен сипатталған.

Әрине, кез келген иіс міндетті түрде естелікті қайтарады деуге болмайды. Оның әсері адамның жеке тәжірибесіне және белгілі бір иіспен бұрын қалыптасқан байланысына тәуелді.

Кейде біз өткен өмірімізді еске түсіру үшін фотосурет қараймыз немесе ескі хаттарды оқимыз. Ал кейде кездейсоқ сезілген бір иіс сол кезеңді ойымызға күтпеген жерден қайта әкеледі.

5. Неліктен біз өзгелердің назарын өзімізге шамадан тыс аударылғандай сезінеміз?

Көпшілік алдында сөйлеп тұрып қателесіп қалдыңыз делік. Сол сәтте айналаңыздағы адамдардың бәрі қатеңізді байқады, енді оны ұзақ уақыт ұмытпайды деген ой мазалауы мүмкін.

Бірақ жағдай сіз ойлағандай болмауы ықтимал. Басқалар сол сәтте өз ойымен, өз уайымымен немесе басқа нәрселермен айналысып отыруы мүмкін.

Психологияда бұл құбылыс «spotlight effect», яғни адамның өзін өзгелердің назарындағы басты нысан ретінде қабылдауға бейімділігі деп аталады.

2000 жылы психологтар Thomas Gilovich, Victoria Medvec және Kenneth Savitsky осы құбылысты зерттеген. Зерттеулерінің бірінде қатысушылар өздерінің сыртқы көрінісі өзгелердің назарын қаншалықты аударатынын бағалаған. Нәтижелер адамдардың өздерін басқалар қаншалықты байқағанын жиі асыра бағалайтынын көрсетті.

Мұндай әсер күнделікті өмірде әртүрлі жағдайда байқалуы мүмкін. Мысалы, адам киіміндегі кішкентай дақты бәрі байқайды деп ойлайды немесе сабақта қате жауап бергенін бүкіл аудитория ұзақ уақыт талқылайды деп алаңдайды.

Алайда бұл өзгелер бізді мүлде байқамайды деген сөз емес. Кейбір жағдайда адамның әрекеті шынымен де назар аудартады. Мәселе - біз өзгелердің назарын өзімізге қаншалықты бағытталған деп қабылдайтынымызда.

Бұл құбылысты түсіну әлеуметтік ортадағы қысымды жеңіл қабылдауға көмектесуі мүмкін. Кейде бізді мазалайтын қателік басқа адамдардың есінде біз ойлағандай ұзақ сақталмайды.

Өзгелердің пікірін ескеру маңызды, бірақ әрбір әрекетімізді олардың ықтимал бағалауына тәуелді ету өмірдегі мүмкіндіктерімізді шектеуі мүмкін.