Футболдағы 10 құпия: неге бәрі дәл осылай?

Футболды көпшілік әлемдегі ең танымал спорт түрі ретінде біледі. Бірақ біз күн сайын көріп жүрген матчтың артында ғасырлар бойы қалыптасқан қызықты ережелер мен дәстүрлер бар. Неліктен алаңға дәл 11 ойыншы шығады? Футболшылардың нөмірлері қайдан пайда болды? Қақпашылар қолғапты қашан кие бастады? Ал қызыл және сары карточкалар не үшін енгізілді?

Осы сұрақтардың жауабын білгіңіз келсе, футболдың тарихына бірге үңіліп көрейік.

1. Неліктен футболда дәл 11 ойыншы бар?

Бүгінде әр команда алаңға 11 ойыншымен шығатыны бәрімізге белгілі. Алайда футболдың алғашқы кезеңдерінде ойыншылардың нақты саны бірдей болмаған. XIX ғасырда Англиядағы мектептер мен футбол клубтарында әртүрлі ережелер қолданылды.

Уақыт өте келе 11 ойыншыдан тұратын құрам кеңінен таралып, кейін халықаралық футболдың стандартына айналды. Осылайша бүгінгі күнге дейін сақталған дәстүр қалыптасты.

2. Футболшылардың нөмірлері қалай пайда болды?

Қазіргі футболда ойыншылардың арқасындағы нөмірлерді жай ғана жеке таңдау деп қабылдаймыз. Бірақ бастапқыда олардың мағынасы мүлдем басқа болған.

Нөмірлер ойыншының алаңдағы позициясын көрсету үшін қолданылған. Мысалы, №1 — қақпашы, №2 және №3 — қорғаушылар, ал №9, №10 және №11 шабуыл шебіндегі ойыншыларды білдірген.

Кейін футболда тұрақты нөмірлер пайда болды. Соған қарамастан, №9 — шабуылшы, №10 — шығармашылық ойыншы деген түсінік футбол мәдениетінде әлі күнге дейін сақталып келеді.

3. Қақпашылар неге қолғап киеді?

Қазіргі қақпашыны қолғапсыз елестету қиын. Бірақ футболдың алғашқы кезеңдерінде қақпашылар қолғапсыз ойнаған.

Арнайы қолғаптар кейінірек кеңінен қолданыла бастады. Олар қақпашының қолын қорғап қана қоймай, допты жақсы ұстауға көмектеседі. Әсіресе жаңбырлы ауа райында қолғаптың маңызы зор.

Бүгінде қақпашы қолғаптары арнайы материалдардан жасалып, допты ұстауды барынша жеңілдетуге арналған.

4. Қызыл және сары карточкалар не үшін енгізілді?

Қазіргі футболда төрешінің қолындағы сары және қызыл карточкалар бәріне түсінікті. Бірақ олар футболда әрдайым болмаған.

Карточкалар 1970 жылғы әлем чемпионатында алғаш рет қолданылды. Бұл жүйенің мақсаты — төрешінің шешімін ойыншыларға және көрермендерге анық әрі түсінікті көрсету.

Сары карточка — ескерту, ал қызыл карточка — ойыншының алаңнан шығарылғанын білдіреді.

Осы қарапайым жүйе футболдағы тілдік кедергіні де азайтты.

5. Қақпаға тор не үшін орнатылды?

Бүгінде доп қақпаға кірсе, тордың қозғалғанын бірден көреміз. Бірақ бұрын қақпада тор болмаған.

Бұл кейде төрешілерге голдың соғылғанын анықтауды қиындататын. Сондықтан XIX ғасырдың соңында қақпаға тор орнату кең тарай бастады.

Тор футболдағы голды анық көрсететін қарапайым, бірақ өте маңызды жаңалыққа айналды.

6. Неліктен футбол добы ақ-қара түсті болды?

Қара-ақ футбол добы футболдың символдарының біріне айналған. Оның танымал болуына теледидардың дамуы үлкен әсер етті.

1960–70 жылдары қара және ақ бөліктері бар доп экраннан жақсы көрінді. Әсіресе 1970 жылғы әлем чемпионатында қолданылған Telstar добы футбол доптарының дизайнына үлкен ықпал етті.

Сондықтан қара-ақ допты көргенде футбол ережесінен бұрын теледидар тарихын да еске алуға болады.

7. Айып алаңының өлшемдері неге дәл осындай?

Футбол алаңындағы қақпа маңындағы екі төртбұрышты аймақты жақсы білеміз. Олардың бірі — қақпа алаңы, екіншісі — айып алаңы.

Айып алаңы қақпашының қолмен ойнай алатын аумағын және пенальти орындалатын аймақты анықтайды. Оның қазіргі өлшемдері футбол ережелерінде нақты белгіленген.

Ағылшын футболынан қалған дәстүрге байланысты бұл аймақ әлі күнге дейін «18-yard box», ал қақпа алдындағы кіші аймақ «6-yard box» деп аталады.

8. №9, №10 және №6 нөмірлері нені білдіреді?

Футболдағы кейбір нөмірлердің өзіндік «мінезі» бар десек те болады.

№9 — дәстүрлі түрде негізгі шабуылшының нөмірі.
№10 — шабуылды ұйымдастыратын, техникалық шеберлігі жоғары ойыншымен байланысты.
№6 — көбіне орталық жартылай қорғаушы немесе қорғанысқа жақын ойнайтын ойыншыға қатысты қолданылады.

Қазіргі ережелерде бұл нөмірлер белгілі бір позицияға міндетті түрде бекітілмеген. Бірақ футбол мәдениетінде олардың тарихи мағынасы сақталған.

9. Неліктен футбол матчы 90 минутқа созылады?

«Футбол неге дәл 90 минут?» деген сұрақтың жауабы да спорт тарихында жатыр.

XIX ғасырда футбол матчтарының ұзақтығы әр жерде әртүрлі болған. Кейін 45 минуттан екі тайм ойнау қалыптасып, 90 минут халықаралық футболдың стандартты ұзақтығына айналды.

Дегенмен матч әрдайым дәл 90 минутта аяқталмайды. Себебі ойын барысында жарақат, ауыстыру, уақыт созу сияқты жағдайларға байланысты төреші қосымша уақыт береді.

10. Алаңның бұрыштарында неге жалаушалар бар?

Футбол алаңының төрт бұрышындағы жалаушалар да жай ғана безендіру үшін қойылмайды.

Олар алаңның бұрыштарын анық көрсетеді және бұрыштама добы орындалатын орынды белгілейді. Ойын кезінде жалаушалар алаң шекарасын визуалды түрде анықтауға көмектеседі.

Сондықтан стадиондағы кішкентай ғана жалаушаның өзі футбол ережесінде маңызды рөл атқарады.