Айын Рысбекұлы. Тұғырыл рәмізі

Ұлы даланың тарихын кейде тасқа қашалған таңбадан, кейде алтынға бедерленген өрнектен, ал кейде ғасырлар қойнауынан қанатын жайып жеткен бір ғана құстың бейнесінен тануға болады. Солардың бірі – Тұғырыл.

Тұғырыл – жай ғана қанатты құстың бейнесі емес. Ол – Ұлы даланың көкке көтерілген рухы, еркіндіктің, тектіліктің, қырағылықтың және биліктің көне рәмізі. Оның ізі сақ дәуірінің аң стилінен, түркілік дүниетанымнан, Алтайдың қыран танымынан өтіп, Еуропадағы ғұндық тарихи жадпен сабақтасып, кейін мадиярлардың Turul дәстүрінде жаңа сипат алғанын көреміз.

Бейнеге зер салсақ, композицияның дәл ортасында қанатын айқара жайған жыртқыш құс тұр. Оның екі қанаты екі тарапқа керілген, құйрығы төмен қарай тарамдалып, бейненің тік өзегін қалыптастырады. Құстың екі жағында оған қарай бағытталған жануарлар орналасқан. Бүкіл композиция бір орталыққа бағынған. Бұл кездейсоқ жасалған өрнек емес. Мұнда дала өнеріне тән қатаң ырғақ, симметрия және рәміздік ойлау жатыр. Орталықтағы құс – басты тұлға. Бүйірдегі жануарлар – сол орталықты толықтыратын бейнелер. Бірігіп келгенде олар жай ғана аң стилінің әсем өрнегін емес, белгілі бір дүниетанымның көркем формуласын көрсетеді.

Көне дала шебері табиғатты сол күйінде көшіріп салған жоқ. Ол табиғаттың өзінен рәміз жасады. Жануардың денесін қозғалысқа, қозғалысты өрнекке, өрнекті дүниетанымға айналдырды. Сақ аң стилінің қуаты да осында. Бір ғана мүйіз, бір ғана қанат, бір ғана тұяқ немесе тұмсық тұтас бір дүниені білдіретін көркем кодқа айналды.

Тұғырылдың бейнесінен де осыны көреміз. Ол ұшып бара жатқан құс емес. Ол – әлемнің кіндігіне орналасқан құс. Басы жоғары, қанаты екі жаққа жайылған, құйрығы төмен бағытталған. Оның тұлғасында жоғары мен төмен, оң мен сол, аспан мен жер тоғысқандай. Осыдан Тұғырылдың басты рәміздік мағынасы ашыла түседі. Ол – биіктіктің рәмізі. Ол – еркіндіктің рәмізі. Ол – қырағылық пен тектіліктің рәмізі. Ол – жер мен көктің арасын жалғаған рухтың рәмізі.

Ежелгі дала өркениетінде жыртқыш құстың қадірі бекерден-бекер жоғары болған жоқ. Қыран биікте ұшады, жерді алыстан шолады, олжаға шүйілгенде қателеспейді. Оның еркіндігі де, қарымы да, қырағылығы да адам санасында асыл қасиет ретінде орнықты. Сондықтан бүркіт, сұңқар, қаршыға секілді қыран құстардың бейнесі билікпен, ерлікпен, аспанмен және рухтың биіктігімен сабақтасты.

Тұғырыл ұғымын қазақтың көне құсбегілік дәстүрінен бөлек қарау да қиын. Осы тұста «Алтайдың ақиығы» деген атаудың мәні тереңдей түседі. Қазақ құсбегілері Алтайды мекендейтін, бітімі мығым, алғырлығы мен тектілігі танылған бүркітті осылай атаған. Халықтық деректерде оның иық тұсындағы ақ қауырсындары, тұрқы мен қырағылығы айтылады. Бір аңызда мұндай қыран «ақиықтың ішіндегі қыраны», қатардағы құс емес деп дәріптеледі.

«Алтайдың ақиығы» мен Тұғырылды бір құс деп бірден теңестіру, әрине, ғылыми тұрғыдан асығыстық болар еді. Бірақ олардың рәміздік өзегінде таңғаларлық үндестік бар: асқақ қыран, биіктік, тектілік, қырағылық, еркіндік және аспанмен байланыс. Бірі – қазақтың құсбегілік танымында ерекше қыранның атауы ретінде орнықса, екіншісі – көне түркілік және кейінгі мадиярлық дүниетанымда мифтік-рәміздік сипат алған құс образы. Екеуін жалғастыратын көпір – дала өркениетінің қыранды ерекше қасиет иесі ретінде қабылдаған терең танымы болуы ықтимал. Бұл жерде сөз жай ғана құс туралы емес. Сөз – дала адамының көкке көз тігіп, биіктікті қасиет санаған дүниетанымы туралы. Тұғырыл атауы да осы көне дүниенің терең қабаттарына жетелейді. Түркілік toġrïl, toğrul атаулары мен мадиярлардың Turul дәстүрі арасында тілдік әрі мәдени байланыстар жөнінде ғылыми пікірлер бар. Ортағасырлық сипаттамаларда tugril аса ірі, таңдаулы аңшы құстардың бірі ретінде көрінеді.

Тұғырылдың Еуропадағы ізі де осы тұстан басталады. Мадиярлардың ортағасырлық шежірелік дәстүрінде бұл құс Атилламен тікелей байланыстырылады. Симон Кезаи жазған шежірелік дәстүрде Атилла патшаның қалқаны мен туында тәжді сұңқар тәрізді құс әскери рәміз ретінде бейнеленгені айтылады. Кейінгі «Кескінді шежіре» – Chronicon Pictum – Атилланы Тұғырыл бейнеленген қалқанмен көрсетеді. Сол қолжазбада Атилла дәуіріндегі шайқастарда Тұғырыл бейнелі ту да бейнеленген.

Бұл деректің маңызы ерекше. Өйткені мұнда Тұғырыл жеке құстың бейнесі болып қалмай, әскери рәміз деңгейіне көтеріледі. Атилланың атымен байланыстырылған бұл құс Еуропаның тарихи жадында ғұн билігінің, жауынгерлік рухтың және дала мемлекеттілігінің көркем белгісі ретінде қайта жасалады. Бірақ тарих пен шежірелік жадтың ара-жігін ажырату қажет. Бізде Атилланың V ғасырдағы нақты қалқаны немесе туы сақталған жоқ. Бізге жеткен Тұғырыл-Атилла байланысы негізінен кейінгі ортағасырлық мадияр шежірелері арқылы белгілі. Сондықтан «Тұғырыл Атилламен бірге Еуропаға келді» дегенді археологиялық дәлелденген факт емес, мадиярлардың тарихи жады сақтаған дәстүрі ретінде түсінген дұрыс. Алайда осы шежірелік жадтың өзі маңызды. Ол мадиярлардың өздерін ғұндармен және Атилламен сабақтастыра отырып түсінгенін көрсетеді. Ал Тұғырыл сол сабақтастықтың ең айқын көркем рәміздерінің біріне айналды. Бұл – бір құстың өзгеріссіз көшіп жүруі емес, бір рәміздің әр тарихи ортада қайта туып, жаңа мағынаға ие болуы.

Мадиярлардың X ғасырға жататын археологиялық мұрасында қанатын жайған құс бейнесі ерекше көзге түседі. Ракама́здан табылған алтын жалатылған күміс дискілердің біріндегі орталық құс бейнесі кейінгі дәстүрде Тұғырылмен байланыстырылып келеді. Бұл бұйымдар Карпат ойпатына қоныстанған ерте мадиярлардың өнерінде дала өркениетінің көркемдік дәстүрлері сақталғанын көрсететін маңызды материалдардың бірі.

Мұнда тағы бір маңызды мәселе бар. Көне дала мәдениетін бүгінгі ұлттық шекаралармен өлшеу – тарихты тарылту. Сақтар, ғұндар, түркілер және кейінгі дала халықтары бір-бірінен оқшау өмір сүрген жоқ. Ұлы далада идеялар көшті. Өрнек көшті. Ат әбзелдері көшті. Қару үлгілері көшті. Аңыздар көшті. Ең бастысы – рәміздер көшті. Бір дәуірде белгілі бір құс қасиетті бейне ретінде қабылданса, келесі дәуірде сол образ әулеттік рәмізге айналды. Одан кейін ол мемлекеттілік пен ұлттық сананың көркем белгісіне айналуы мүмкін. Бұл – мәдениеттің табиғи қозғалысы. Тұғырылдың құдіреті де осында. Ол бір ғана дәуірге сыймайды. Ол бір ғана халықтың шеңберіне де сыймайды. Бір жерде ол – жыртқыш құс. Бір жерде – Тұғырыл. Бір жерде – Turul. Бір жерде – Алтайдың ақиығы. Бір жерде – қыран. Атауы өзгергенімен, оның бойындағы басты идея сақталады: биіктік, еркіндік, сергектік, тектілік, қорғау және көкпен байланыс.

Бейнедегі шеңберлі құрылым да назар аудартады. Орталықтағы Тұғырылдың айналасына тараған сәулелі өрнек күннің шұғыласын елестетеді. Қыранның дәл осы сәулелі шеңбердің кіндігінде орналасуы бейнеге айрықша рәміздік қуат береді: құс – аспанның, күн – мәңгіліктің, ал олардың тоғысуы – көне дала дүниетанымындағы әлемнің тұтастығын аңғартқандай. Бұл сәулелердің бастапқы жәдігердің өзіне тиесілі екені арнайы дерекпен нақтылануы тиіс болғанымен, композициялық тұрғыдан олар Тұғырыл бейнесін жай аң-құс суретінен биіктетіп, оны аспандық рәміз деңгейіне көтеріп тұр. Қыран – шеңбердің ішінде. Шеңбер – күннің ішінде. Ал олардың дәл ортасында – Тұғырыл. Бұл енді жай ғана бейне емес, көне даланың әлемді қабылдау тәсілінің көркем ізі.

Құстың айналасындағы шеңберлі құрылым оның жеке бейне емес, тұтас бір космологиялық кеңістіктің өзегінде тұрғанын аңғартады. Осы тұста Тұғырыл рәмізінің геральдикамен байланысы да байқалады. Әрине, бұл – еуропалық мағынадағы герб емес. Бірақ мұнда кейінгі геральдикалық өнерге тән бірқатар композициялық принциптер анық көрінеді: орталық тұлға, екі жақты симметрия, қосалқы жануарлар, тік ось және тұтас рәміздік кеңістік. Сондықтан мұндай бейнені «герб» деп асығыс атағаннан гөрі, протогеральдикалық зооморфтық композиция ретінде қарастырған жөн. Өйткені геральдика қалыптасқанға дейін-ақ дала өркениеті жануар бейнесін биліктің, әулеттің, рухтың және дүниетанымның көркем рәмізіне айналдырып үлгерген. Бұл жерде бір заңдылықты аңғаруға болады: бейнелер өзгереді, бірақ олардың рәміздік өзегі ұзақ өмір сүреді. Міне, осы тұрғыдан Тұғырыл – ерекше құбылыс. Оны сақтардың аң стилінен бірден «дайын күйінде» іздеу де дұрыс емес. Ғұндардан мадиярларға дейінгі жолды түзу сызықпен көрсету де ғылыми тұрғыдан тым қарабайыр. Бірақ Еуразия даласында ғасырлар бойы қайталанып отырған көркемдік тәсілдер мен дүниетанымдық ұғымдардың өзара үндестігін жоққа шығару да қиын. Бәлкім, Тұғырылдың шынайы тарихы бір ғана халықтың шежіресінен емес, Ұлы даланың ортақ мәдени жадынан ізделуі керек шығар.

Қазақтың бүгінгі қыран танымы да осы кең тарихи кеңістіктің бір қабаты. Мемлекеттік рәміздеріміздегі қыран – еркіндік пен биіктіктің белгісі. Оның бүгінгі мағынасы заманауи мемлекетпен байланысты болғанымен, қыранға деген құрметтің тамыры әлдеқайда тереңде жатыр. Бұл – кездейсоқ ұқсастық деп айтуға да, мыңжылдық үзілмес желі деп кесіп айтуға да ерте. Бірақ бір нәрсе анық: қазақ даласында қыранның бейнесі ешқашан жай сәндік сурет болған емес. Ол – таным. Ол – жады. Ол – ерлік. Ол – еркіндік. Ол – биіктік. Ал Тұғырыл – осы ұғымдардың көне көркем тұлғаларының бірі.

Бейнедегі құстың қанаты екі жаққа керілген. Бір қарағанда, ол ұшуға дайын тұрғандай. Бірақ тереңірек үңілсек, оның қанаты ұшудың өзінен де үлкен мағына береді. Ол кеңістікті бөліп тұрған жоқ – кеңістікті біріктіріп тұр. Аспан мен жерді. Өткен мен бүгінді. Аңыз бен тарихты. Өнер мен дүниетанымды. Ұрпақ пен ұрпақты. Ғасырлар өтті. Дәуірлер ауысты. Атаулар өзгерді. Бірақ қанатты құстың бейнесі жоғалған жоқ. Ол қайта-қайта дүниеге келді. Өйткені халықтың санасында кейбір бейнелер өшпейді. Олар жаңа дәуірге бейімделіп, жаңа атау алып, жаңа мағынамен қайта оралады. Тұғырыл да сондай рәміз. Ол – көне даланың көкке көтерілген рухы. Ол – Алтайдың асқақ қыранын елестететін бейне. Ол – түркілік дүниетанымның терең қабаттарынан жеткен құс. Ол – ғұндық-Атиллалық тарихи жадпен сабақтасқан рәміз. Ол – мадиярлардың Turul дәстүрінде жаңа тарихи сипат алған мифологиялық тұлға. Ал бүгін біз оған қарап отырып, өткенге ғана үңілмейміз. Өзіміздің тарихи санамыздың тамырын көреміз. Тұғырыл – бір құстың аты ғана емес. Тұғырыл – Ұлы даланың көкке ұмтылған рухының рәмізі.

Айын Рысбекұлы, геральдист